بوم
پايه دوازدهم
كلاس هاي چندپايه
معرفي كتاب
همايش ها
مقاله ها
 
 
 
آزمايشگاه و ارتباط آن با يادگيري
نويسنده: محمدعلي طالب - كارشناس‌ارشد جغرافيا

بسياري از دروس كه براي تمرين دادن و پروراندن مهارتهاي كاوشگري در شاگردان طراحي شده‌‌اند مي‌تواند در شكل آزمايشگاهي سازمان يابد. اصطلاح <آزمايشگاه> بدين معنا نيست كه آزمايش مدون در اتاق خاص و با ابزار و وسايل خاص آزمايشگاهي اجرا شود. بلكه آزمايشگاه را مي‌توان براي توصيف هر نوع فعاليت آموزشي كه در آن دانش‌آموزان مستقيماً بامواد سر و كار داشته باشند به كار برد. اين فعاليت ممكن است روي نيمكت خودشان باشد، روي ميز باشد يا در قسمتي از كلاس كه براي كارهاي آزمايشگاهي تدارك ديده شده باشد و يا حتي در يك آزمايشگاه سنتي در هر جاي ديگر.‌
بايد‌هاي يك نظام علمي كارا و اثرات آن در يك نظام علمي كارا، بايد در دانش‌‌آموز توان مساله يابي با روشهاي جستجو‌گرانه و كنجكاوانه برانگيخته شود تا ادراك او گسترش يابد.‌
در اروپا در كلاس پنجم ابتدايي يكي از مدارس، دانش آموزان را به طور گروه بندي شده به مزرعه چند كشاورز بردند، معلم از آنها خواسته بود، تا هر چه را كه مشاهده مي‌كنند بنويسند و در صورت لزوم به تصوير بكشند و كوشش كنند، سوال بيابند و پاسخ آن را يا به طور واقعي و يا بطور حدسي بدهند. نتيجه اين كار در گروه و سپس در كلاس بحث مي‌شد. از اين طريق بچه‌ها ياد مي‌گيرند به همه چيز توجه كنند، فعالانه به جستجوي پديده‌هاي اطراف خود بر آيند، روابط علّي ميان پديده‌ها را كشف نمايند، هر نوع تغييري را در محيط خود بيابند.
اين بچه‌ها وقتي سر كلاس مي‌رفتند خوشحال بودند، از كار خود لذت مي‌بردند، از كار بچه‌هاي ديگر متقابلاً ياد مي‌گرفتند. معلم كسي را تحقير نمي‌كرد، حتي آنهايي كه كارشان را انجام نداده بودند. زيرا در آن فضا همه دانش آموزان با ميل دروني به دنبال كار مي‌روند و هيچوقت كسي حاضر نيست آن تمرين لذت بخش را انجام ندهد. اگر كار نكند، بچه‌هاي ديگر به او چطور نگاه مي‌كنند. اين براي هر دانش‌آموز بزرگترين توبيخ دروني است.‌
در اين روش دانش آموزان آنچنان محو اين كارها هستند و ذهنشان فعال است كه همواره سوالات مختلف دارند و معلم در واقع كارش پاسخ دادن به سوالات است. كسي كه سوال نداشته باشد، ذهنش فعال نيست، او نمي‌تواند چيزي كشف كند، از اين طريق ذهن افراد جستجو گر و پرسشگر مي‌شود.‌
در نظام آموزشي ما بايد بيش از پيش سوال جايي داشته باشد، زيرا علم در پي كنجكاوي به وجود مي‌آيد، آن‌هم از طريق مشاهده و ادراك وضعيت‌هاي گوناگون و سپس كوشش براي تبيين آن، لذا اين نخستين شرط شروع رشد و تكامل علمي انساني است و اين روحيه بايد از كودكي در جوانان پرورش يابد.‌
استاد دكتر علي‌محمد كاردان در اين زمينه به سه نكته اشاره مي‌كند.‌
‌1- عادت دادن به جستجوي واقعيت ‌
‌2- آموزش روش مشاهده علمي وآزمايش و سنجش و‌اندازه گيري‌
‌3- پرورش روح علمي در دانش آموزان‌
كه اين كار مستلزم آموزش عملي و مبتني بر فعاليت شخصي يادگيرنده است نه القاء افكار ساخته و پرداخته به ذهن او اما در بسياري از موارد مشاهده مي‌شود كه در مدارس تكيه بر آموزش نظري و آموزش حفظي بيشتر است.‌اگر چه در برخي از مدارس به همت مديران و معلمان زحمت كش آزمايشگاههايي سازمان داده شده و بچه‌ها گاه در آنجا آزمايش‌هايي انجام مي‌دهند، اما در مجموع مي‌توان گفت آموزش در مدارس ما بسيار نظري است. و دانش آموزان علي‌الاصول توانايي عملي براي حل مسائل را كسب نمي‌كنند. در نتيجه قادر نخواهند بود مسايل عملي و واقعي را حل كنند.‌
آموزش عملي كه در آزمايشگاه‌هاي كوچك و بزرگ روي مي‌دهد نه فقط موجب مي‌شود كه افراد آموخته‌هاي خود را در عمل آزمايش كنند، بلكه با آزمايش عملي، رشته فكري آنها از مرحله‌ آموخته به بعد، شروع به كار مي‌كند. آنها به علت آزمايش در عمل، قدرت تجسم به دست مي‌آورند و مي‌توانند از مرحله موجود به طرف جلو چندين مرحله فكري را تجسم نمايند. در نتيجه فكر و عمل توليدي مي‌شود.
اما وقتي آموزش عملي نباشد، هم قدرت تجسم رشد نمي‌كند و هم ادراك انسان محدود مي‌شود. اين قدرت تجسم و ادراك براي حل مسائل در همه زمينه‌ها لازم است. از تجسم ستارگان تا ملا اعلي يا ساختن يك ساختمان يا ماشين و يا تجسم رفتار فلان شخص و شخصيت و بسياري چيزهاي ديگر كه براي افراد معمولي مشهود نيست.‌
پيامدهاي توجه‌نكردن به آموزش عملي و آزمايشگاهي‌
توجه نكردن به آموزش عملي و آزمايشي و آزمايشگاه در مراكز آموزشي در طولاني مدت باعث بروز مشكلات زير در امور آموزشي خواهد شد.‌
‌1- عدم پيشرفت علمي‌
‌2- عدم پيشرفت صنعتي‌
‌3- عدم پيشرفت اقتصادي‌
‌4- بيكاري و مشكل اشتغال‌
‌5- بروز رفتارهاي مصرفي در مردم‌
به همين سبب است كه كشورهاي صنعتي و پيشرفته ضمن رقابت شديد و گسترده بر سر تصاحب بازارها و منابع جهاني نه تنها به هيچ وجه مايل نيستند رقيب جديدي پيدا كنند بلكه سعي دارند ساير ملل را از طريق ارزشهاي علمي و فرهنگي ظاهري به يك مصرف كننده علم تبديل كنند و اين روش را گسترش دهند.‌
استاد ابتكار در يك نوشته به اين نكته بسيار مهم چنين اشاره كرده است.‌
يك برنده جايزه نوبل به عبدالسلام گفته بود: واقعاً شما انتظار داريد ما نتيجه اين همه زحمت، تجربه و سرمايه‌گذاري خود را با يك درخواست به شما واگذاريم.‌
بدين ترتيب ملاحظه مي‌شود كه كشورهاي پيشرفته سعي دارند فقط آخرين حلقه و مرحله زنجيره توليد تكنولوژي خود يعني كالاي قابل مصرف را در اختيار ديگران قرار دهند.‌
لذا براي رشد علمي نياز به يك تحول اساسي به سوي كارهاي عملي، آزمايشگاهي‌‌‌‌و علوم كاربردي در مدارس است تا از اين طريق بتوانيم دانش آموزان را از شرايط يك مقلد علمي بيرون آورده و به مولد علم و استفاده كننده عملي از آن تبديل كنيم.‌
‌ معايب آموزشهاي نظري صرف و ارتباط آن با يادگيري‌
آموزشهاي نظري صرف بر خلاف كارهاي آزمايشگاهي، كارگاهي و تجربي كمتر بچه‌اي را خوشبخت و در زمينه‌هاي مختلف زندگي موفق مي‌گرداند. و جامعه نيز از اين افراد بهره‌زيادي نمي‌برد. راه حلهايي كه دانش آموختگان علوم نظري براي حل مسايل مي‌دهند، عموماً يك بعدي و بدون در نظر گرفتن تأثير عوامل گوناگون است. فراتر از اين، آنها افرادي مي‌شوند پر توقع و تافته‌هاي جدابافته كه براي خود حقوق بيشتري قايل هستند.‌
تحولات آموزشي حاصل از فعاليتهاي آزمايشگاهي و فرآيند كاوشگري ‌
وقتي دانش آموز پديده‌اي را مي‌بيند كه وي را به حيرت وا مي‌دارد، فرآيند كاوشگري آغاز مي‌شود.
علت اين حيرت نوعي ناهمخواني است، بين آنچه او مشاهده مي‌كند كه دارد اتفاق مي‌افتد و آنچه انتظار دارد كه اتفاق بيفتد. دانش آموز براي آنكه اين ناهمخواني را درك كند و دست به كاوشگري بزند، بايد اشياء را دست كاري كند و مشاهداتي انجام دهد.‌دانش آموزي كه اشياء را دست كاري نكرده باشد نمي‌تواند موقع عمل در مفاهيم ذهني خود به خوبي دخل و تصرف كند و از آنها بهره ‌گيرد.

موقعيت‌هاي آزمايشگاهي در ايجاد روحيه كاوشگري‌
براي ايجاد موقعيت‌هايي كه در آنها امكان بروز ناهمخواني وجود داشته باشد بايد: ‌
‌1- اشياء را در اختيار دانش آموزان قرار داد، تا آنها چيزي براي دست‌كاري داشته باشند. ‌
‌2- بايد آنها را به كاوش كردن در هر نوع ناهمخواني تشويق كرد.‌
‌3- تنها اطلاعاتي را در اختيار آنها قرار دهيد كه علاقه مند به آن هستند و نمي‌توانند با فرآيند كاوشگري خود به آنها دست يابند.‌
‌4- اگر از دادن هرگونه توضيحي براي ناهمخواني دريافت شده دانش‌آموز خودداري شود، وي به سرعت يادمي گيرد كه خودش بايد كاوش كند. ‌
كيفيت يادگيري در كارهاي عملي و آزمايشگاهي ‌
معمولاً در تدريس كارهاي عملي آزمايشگاهي از دو شيوه تدريس استفاده مي‌شود.‌
‌1- تدريس تعليمي كه با كنترل و راهنمايي معلم، كتاب و برنامه آموزشي صورت مي‌گيرد.‌
‌2- تدريس كاوشگري كه در آن يادگيرنده خود به كشفياتي دست مي‌يابد.‌
نقاط قوت تدريس به صورت كاوشگري در اين است كه علمي كه از طريق كاوشگري يادگرفته مي‌شود:‌
‌1- براي مدت زياد تري در ذهن مي‌ماند.‌
‌2- مي‌تواند در موقعيتي متفاوت با موقعيتي كه مطالب ياد گرفته شده‌اند به كار گرفته شود.‌
‌3- اين گونه تدريس براي دانش آموز و معلم هيجان‌انگيز‌تر است.‌
‌4- دانش آموز با كشف خودش پاداش دروني مي‌گيرد و اين پاداش وي را ترغيب مي‌كند تا با تجسس بيشتر به دنبال يادگيري بيشتري باشد.‌
چگونه فعاليتهاي آزمايشگاهي و كارگاهي در يادگيري تأثير مي‌گذارند؟
روش تدريس را مي‌توان به چهار نوع تقسيم كرد.
‌1- آغاز كننده
‌2- متمركز كننده
‌3- گسترش دهنده
‌4- پايان دهنده
در يك استراتژي تدريس هر كدام از روشها موقعيت خود را دارد. هر كدام براي اين مورد استفاده قرار مي‌گيرد كه شاگردان را كمي بيشتر به سوي هدف آموزشي راهنمايي كند.‌
دانش‌آموز وقتي به درسي مثل علوم فكر مي‌كند، اغلب آزمايش كردن، تركيب كردن چيزها و مواد با يكديگر، رسيدن به تركيبات و روشهاي جديد، دست‌يابي به پاسخهاي سوالات خود و... را در ذهن دارد. اگر فرد اين نظر را بپذيرد كه علم مجموعه‌اي از مطالب و نيز روشهاي جمع آوري، سازماندهي و ارزيابي آن مطالب است، بنابراين دانش آموز همواره دارد كار علمي انجام مي‌دهد.‌
تجربه آزمايشگاهي در كلاس درس مي‌تواند در كمك به ياد گيري دانش آموز نقش مهمي ايفا كند. به علاوه فعاليتهاي آزمايشگاهي تجارب مشتركي را فراهم مي‌آورد كه توجه شاگردان را بر يك رويداد يا پديده خاص متمركز مي‌كند به همين دليل فعاليتهاي آزمايشگاهي تاكتيك‌هاي متمركز كننده بسيار خوبي هستند.‌
تجارب آزمايشگاهي عمل گرايانه‌ترين روش تدريسي است كه يك معلم مي‌تواند به كار برد.‌
انواع فعاليت‌هاي آزمايشگاهي مؤثر در يادگيري ‌
حداقل پنج نوع متفاوت از فعاليتهاي آزمايشگاهي وجود دارد كه مي‌تواند در يادگيري و تثبيت آن مؤثر باشد.‌
‌1- فعاليتهاي نوع اول: در فعاليت آزمايشگاهي نوع اول مهارتهاي رواني، حسي و حركتي دانش‌آموز فراهم و افزايش مي‌يابد اين نوع فعاليت مي‌تواند شامل‌اندازه گيري طول،وزن، حجم، چگالي و... باشد.‌
2- فعاليت نوع دوم: در اين نوع فعاليت آزمايشگاهي هدف عمده تأييد مفهوم يا اصلي است كه قبلاً در كتاب درسي يا موقعيت كلاسي ارائه شده است يا تكرار آزمايشي است كه قبلاً به وسيله شخص ديگر انجام شده است.‌
3- فعاليت نوع سوم: مقصود از فعاليت آزمايشگاهي نوع سوم اين است كه شاگردان را در مشاهده روابط ميان داده‌هاي جمع‌آوري‌شده تمرين دهند. از اين داده‌ها تعميمي حاصل مي‌شود كه قبلاً براي دانش‌آموزان ناشناخته بوده است.‌
4- فعاليت نوع چهارم: در فعاليت آزمايشگاهي نوع چهارم دانش آموز تجربه خود را هدايت مي‌كند. در اين نوع فعاليت، فقط مساله مورد بررسي ارائه مي‌شود و كار دانش آموز پروراندن روش‌هاي جمع آوري داده‌هاست. مقصود از اين نوع فعاليت فراهم آوردن تمرين براي مهارتهاي جمع آوري داده‌ها، مانند‌اندازه گيري، شناسايي، كنترل متغير‌ها و كشف يك مفهوم يا اصل عملي است. در اين روش از دانش آموز مي‌توان خواست آنچه را كه انجام داده عرضه كند.اين نوع فعاليت آزمايشگاهي از اين نظر كه در آن مساله‌اي پرورانده مي‌شود كاملاً شبيه فعاليتهايي است كه توسط بيشتر دانشمندان انجام مي‌شود.‌
5- فعاليت نوع پنجم: در اين فعاليت آزمايشگاهي تمام بار مسئوليت بررسي كردن بر دوش شاگرد است در اين روش دانش آموز مساله و روش جمع‌آوري داده‌ها را مشخص مي‌كند، داده‌ها را تعبير مي‌كند تا به نتيجه‌گيريهايي بر اساس آنچه انجام داده، برسد.‌
آزمايشگاه مكان تنوع و انگيزش براي ياد گيري ‌
يكي از عوامل كليدي در انگيزش و ياد گيري، تنوع است، متنوع بودن انواع فعاليتهاي آزمايشگاهي مي‌تواند نقش مهمي در ايجاد علاقه به يك درس ( مانند علوم و...) ايفا كند.‌
با استفاده از انواع فعاليت‌هاي آزمايشگاهي مي‌توان توجه شاگردان را به كاري كه بايد انجام گيرد جلب كرد.‌
در اين روش به شاگردان اجازه انجام كار و ياد گيري عميق‌تر داده مي‌شود. و از اين طريق مي‌توان توجه درباره آنها را به داده‌هاي جمع آوري شده متمركز كرد. تا به آنها در جذب مطالب و يا انطباق آنها با چار چوب مفاهيمي كمك شود.‌
نتيجه ‌
هيچ يك از ما انتظار نداريم كه تمامي دانش آموزان يك كلاس به دانشمندان محققي تبديل شوند. اما مطمئناً يك نگرش مثبت به فعاليتهاي كارگاهي و آزمايشگاهي نه تنها در يادگيري عميق دانش آموزان مؤثر است بلكه در آنها نگرش مثبت تري نسبت به علوم و همه درسهاي عملي و مفاهيم آن ايجاد مي‌شود.‌
فعاليتهاي آزمايشگاهي به بيشتر شاگردان آزادي انتخاب مي‌دهد. در اين فعاليت‌ها دانش آموز آزاد است كه روش خود را براي حل مسئله انتخاب كند يا حتي مساله خود را براي بررسي شناسايي كند.‌
يك راهنماي خوب براي اين داوريها اين ضرب‌المثل قديمي است كه مي‌گويد: <دو صد گفته چون نيم كردار نيست>.‌

منبع: روزنامه اطلاعات


منابع مورد استفاده براي اين مقاله‌

‌1- آرتور - كارين - روبرت بي. ساند- ترجمه حسين نيّر - آموزش علوم نوين - موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوي ‌

‌2- ادوارد ويكتور - ترجمه سيد احمد سيدي نوقابي - محمد قاسم لطف آبادي - رضا شالفروشان - محسن مدير شانه چي - آموزش علوم در مدارس ابتدايي جلد اول - موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوي‌

‌3- باريكاني مهدي -‌ايمني در آزمايشگاهها - نشر دانا

‌4- جمعي از صاحب نظران و كارشناسان يونسكو - ترجمه مهتاش اسفندياري - مرتضي خلخالي - حسين دانش فر - جواد‌هاشمي تفرشي - روشها و فنون در آموزش علوم - انتشارات دفتر امور كمك آموزشي و كتابخانه‌ها ‌

‌5- جورج، ديتس، آبراهام، نلسون - ترجمه بهمن سقط چيان - آموزش علوم در مدارس ابتدايي - مركز نشر دانشگاهي، تهران‌

‌6- رفيع پور فرامرز - موانع رشد علمي ايران و راه‌حلهاي آن - ناشر: شركت سهامي انتشار‌

‌7- مترجمان - نادره قزويني - حسين دانش فر - كاظم فائقي - اسفنديار معتمدي - آزمايشهاي ساده در آموزش علوم - انتشارات سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي درسي‌

دفعات بازديد: 2245
تعداد بازديدكنندگان: 2159