بوم
پايه دوازدهم
كلاس هاي چندپايه
معرفي كتاب
همايش ها
مقاله ها
 
 
 
رابطه زبان قرآن و تعليم و تربيت
محمّد احساني

آيا زبان قرآن ارتباطي با تعليم و تربيت دارد؟ اگر ارتباط دارد، رابطه آن دو چگونه است؟ آيا مي‏توان مباحث كليدي، مانند مباني، اصول، اهداف و روش‏هاي تعليم و تربيت را از قرآن استخراج كرد؟ آيا قرآن در زمينه ابعاد و مراحل تعليم و تربيت سخني دارد؟

 ناگفته پيداست كه بررسي همه‏جانبه اين موضوع و پاسخ تفصيلي به سؤال‏هاي يادشده فراتر از ظرفيت اين نوشتار است و به فرصتي ديگر موكول مي‏گردد، ولي به طور گذرا مي‏توان به مسائل مطرح شده اشاره كرد:

     الف. ارتباط زبان قرآن با تعليم و تربيت

قرآن رابطه عميقي با دو حوزه تعليم و تربيت دارد، به گونه‏اي كه مي‏توان گفت: زبان قرآن، زبان آموختن، ياد گرفتن و پرورش انسان‏هاست. شهيد مطهّري مي‏فرمايد: قرآن را بايد به قصد آموختن و تعليم يافتن مطالعه كرد؛ چراكه يكي از وظايف مهم پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و ‏آله و زبان قرآن ياد دادن و تعليم دادن انسان‏هاست و وظيفه اسلامي نيز اقتضا دارد كه مردم معارف بلند قرآن را بياموزند. بر اين اساس، نخستين آياتي كه بر پيامبر نازل شد، ايشان را به خواندن دستور داد و از «قلم» نام برد كه نماد سواد و نوشتن است. قرآن كريم به شيوه‏هاي گوناگون به امر تعليم پرداخته و درباره آن سخن گفته است؛ گاه از راه بيان ارزش علم و حكمت و گاه از طريق بيان برتري صاحبان علم.

    قرآن بر تربيت نيز تأكيد فراوان دارد و از منظر تربيتي مي‏توان گفت: قرآن براي پرورش افراد بشر فرود آمده است؛ زيرا همه آيات قرآن داراي پيام تربيتي هستند و آيه‏اي در قرآن وجود ندارد كه ناظر به تربيت انسان نباشد. آيات احكام، آيات مربوط به مبدأ و معاد، خانواده و اجتماع، قصه و سرگذشت امّت‏هاي پيشين، همه داراي جنبه تربيتي هستند و به بعدي از ابعاد تربيت اشاره دارند. از اينجاست كه خداوند درباره قرآن مي‏فرمايد: «هُدي لِلنَّاسِ» قرآن براي هدايت و تربيت مردم نازل شده است.

     هرچند واژه «تربيت» در قرآن به كار نرفته، و از ريشه آن فقط دو بار به معناي تربيت انسان در تمام قرآن آمده است (يكي به شكل فعل ماضي، و ديگري در قالب فعل جحد)، ولي واژه‏هايي همچون «هدايت»، «تزكيه» و «تطهير» فراوان در قرآن به كار رفته‏اند كه بيانگر كاربست قرآن در عرصه تربيت انساني‏اند. شهيد مطهّري بر اين باور است كه قرآن غذاي روح است و بر اين اساس، دل انسان را مورد خطاب قرار مي‏دهد و مي‏خواهد آن را با آيات خود صيقل بزند و تصفيه كند و به هيجان درآورد؛ چنان‏كه داستان زندگي پيامبر گواه اين امر است؛ زيرا آن حضرت تنها با سلاح قرآن قيام كرد و همين قرآن براي او همه چيز بود و توانست در اندك زماني، تحوّل عظيمي در جهان ايجاد كند.

    به نظر مي‏رسد قرآن با حوزه تعليم و تربيت بيش از ديگر رشته‏هاي علمي (علوم انساني) ارتباط دارد. گرچه قرآن كريم در موضوعات متعدد علمي سخن گفته و حتي مسائل عقلي صرف، در آن آمده است، ولي نمي‏توان قرآن را به نام يكي از دانش‏ها تعبير كرد و گفت ـ مثلاً ـ كتاب اقتصاد يا حقوق؛ چراكه شأن قرآن و فلسفه نزول آن اقتضاي بيان تفصيلي دانش‏هاي علمي را ندارد تا پذيراي چنين تعبيراتي باشد. اما تعليم و تربيت انسان چيزي است كه با شأن قرآن همخواني دارد و شايد بتوان مدعي شد كه مهم‏ترين فلسفه نزول قرآن پرورش روحي و معنوي افراد بشر است؛ زيرا فلسفه نزول قرآن نمي‏تواند جدايي از فلسفه بعثت پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله باشد. خداوند در آيات متعدد قرآن، هدف و فلسفه رسالت پيامبر را تعليم و تربيت معرفي كرده است. بنابراين، ارتباط زبان قرآن با تعليم و تربيت روشن است و مي‏توان ادعا كرد كه تمام احكام و دستورات اسلام، مربوط به تعليم و تربيت انسان است و هدف از تشريع آن پرورش افراد بشر و سوق دادن آنها به كمالات روحي و معنوي، كه پيامبر به عنوان مجري اين برنامه فرستاده شده‏اند.

     ب. چگونگي ارتباط زبان قرآن با تعليم و تربيت

پس از تبيين رابطه زبان قرآن با تعليم و تربيت، لازم است چگونگي ارتباط آن دو روشن شود و معلوم گردد كه چه نوع رابطه‏اي ميان آن دو برقرار است. پيش از پرداختن به موضوع، توجه به اين نكته ضروري مي‏نمايد كه وقتي در باب ارتباط زبان قرآن با تعليم و تربيت بحث مي‏شود، منظور تعليم و تربيت اسلامي است كه بيشتر به پرورش جنبه معنوي انسان توجه دارد، نه دانش آموزش و پرورش رايج در دانشگاه‏ها؛ زيرا دانش تعليم و تربيت، يعني علوم تربيتي ـ با رشته‏هاي گوناگوني كه دارد ـ بسيار وسيع است و تعليم و تربيت اسلامي مي‏تواند يكي از گرايش‏هاي آن باشد. از اين‏رو، در اين نوشتار، درصدد تعيين نوع رابطه زبان قرآن با تعليم و تربيت اسلامي هستيم.

     در زمينه چگونگي ارتباط زبان قرآن با تعليم و تربيت و اينكه چه نوع رابطه‏اي ميان آن دو وجود دارد، از چند جهت مي‏توان سخن گفت: تعامل زبان قرآن با تعليم و تربيت در جهت پرورش استعدادهاي نهفته در درون انسان؛ هماهنگي آن دو در رشد روحي و معنوي انسان؛ مساعدت قرآن به تعليم و تربيت در استنباط عناصر اصلي آن مانند مبادي عام، مباني، اهداف، اصول و شيوه‏هاي آموزش و پرورش؛ تأثير برجسته زبان قرآن در فرايند تعليم و تربيت در گذشته و حال و آينده؛ برنامه‏ريزي تعليم و تربيت بر اساس محوريت قرآن براي آينده نظام آموزشي و تربيتي جامعه؛ جهت‏دهي قرآن به تعليم و تربيت به لحاظ محتوا و غنابخشي آن؛ توجه قرآن به ابعاد تعليم و تربيت همچون بعد ديني، اخلاقي، عبادي، عاطفي، اجتماعي و امثال آن، و سرانجام، قرآن به عنوان پشتوانه فكري و منبع اصلي استخراج مفاهيم كليدي تعليم و تربيت اسلامي.

     آنچه مسلّم است اينكه قرآن كريم يكي از منابع مهم و اصلي در حوزه تعليم و تربيت اسلامي به شمار مي‏آيد و همه فرقه‏هاي مسلمان بر صحّت، سلامت و حجّيت آن اتفاق‏نظر دارند. دقت در سوره‏ها و آيات قرآن به خوبي روشن مي‏سازد كه زبان قرآن، زبان آموختن و پرورش انسان است. از اين‏رو، قرآن درباره علم و تعليم و عالمان و نيز تزكيه نفوس، تقوا، عبادت و دعا، تشويق و تنبيه و مطالبي از اين قبيل، فراوان سخن گفته و همگان را به فراگيري و تحصيل آن دعوت كرده است. روشن است كه تعليم و تربيت اسلامي جز تبيين مفاهيم در اين زمينه و ارائه راه‏كارهايي براي تحصيل ارزش‏هاي ديني در قالب اين مفاهيم، چيز ديگري نمي‏تواند باشد.

منبع:ستاد همكاري هاي وزارت آموزش و پرورش و حوزه هاي علميه

دفعات بازديد: 6113
تعداد بازديدكنندگان: 5660