بوم
پايه دوازدهم
كلاس هاي چندپايه
معرفي كتاب
همايش ها
مقاله ها
 
 
 
رشد وشكوفايي مهارت خواندن در ميان دانش‌آموزان ابتدايي

بخش دوم و پاياني‌

معصومه زارع كارشناس الهيات و معارف اسلامي‌

منطقه (2) آموزش و پرورش تهران‌

كارشناسان اتفاق نظر دارند كه اين زودآموزي‌ها در خواندن، در موفقيت‌هاي آينده كودك سهم بسزايي دارند. در مدرسه‌هاي آمادگي يا كودكستانها معمول است كه وقتي مي‌خواهند كودكان را بپذيرند از آنها آزمون ورودي كوچكي مي‌گيرند تا معلوم شود چقدر توانش زباني دارد، تا چه اندازه حروف الفبا را مي‌شناسند و در حيطه‌بندي و سر هم كردن حروف و كلمات چه قدر مهارت دارد. بديهي است بچه‌هايي كه در اين نوع آزمونها نمره خوبي مي‌آورند معمولاً بعدها نيز در مهارت خواندن موفقتر از بچه‌هايي خواهند بود كه نمره پايين آورده‌اند. البته معلمان باتجربه كودكستان‌ها اغلب به همان خوبي آزمون گرفتن و چه بسا بهتر از آن، مي‌توانند تشخيص دهند كدام بچه از نظر توانايي خواندن موفق‌تر از ديگران خواهند شد.

2- آغاز خواندن‌

در سال اول دبستان بايد بچه‌ها را با شكل نوشتاري پاره‌اي از كلمات كه از قبل شنيده‌ايد و معني آن‌ها را مي‌دانند آشنا كرد و خواندن كلمه را نيز به آنها ياد داد. اين كار به دوروش انجام مي‌گيرد. در بعضي از مدرسه‌ها و نيز پاره‌اي از كتابها، از همان اول به كودك ياد مي‌دهند كه شكل يك كلمه را به طور كامل بشناسد و معني آن را ياد بگيرد. در اين ‌روش در واقع بيشتر برمعناي كلمه تكيه مي‌كنند. اما در روشي ديگر كه روي آموزش <آواها> تكيه مي‌كنند، ابتدا صدايي را در هر حرف الفبا به عنوان نماينده آن آموزش مي‌دهند و سپس به شناخت كلمه به طور مستقل مي‌پردازند. اين روش تقريباً در همه برنامه‌هاي زبان‌آموزي رايج در جهان به كار مي‌رود. بدين تريب كودك ياد مي‌گيرد كه به‌طور همزمان، هم صداها را بشناسد و هم كلمه‌ها را، بايد دانست بيش از شصت سال تجربه و تحقيق نيز نشان داده است كه آموزش نظام‌مند آوا در سال‌هاي دبستان، حداقل سال سوم ابتدايي، دستاورد بسيار خوبي به همراه مي‌آورد.‌

معمول‌ترين و در واقع موفق‌ترين شيوه براي آموزش خواندن برنامه‌اي است كه اجزاي آن عبارتنداز: دانش‌آموز، مجموعه‌اي از ابزارهاي آموزشي مكمل و ديگر مواد و عناصر مربوطه. در اين روش در واقع كودكان با واژگان خاص خودشان آموزش مي‌بينند. عده‌اي به اين روش ايراد مي‌گيرند كه با اين شيوه دانش‌آموز چنان كه بايد ادبيات زبان را فرا نمي‌گيرد و در نتيجه نياز او به يك محتواي غني آموزشي تأمين نمي‌شود اما مدافعان برنامه چنين پاسخ مي‌دهند كه آنچه در آغاز آموزش نياز است، تنها تعداد معدودي لغت يا كلمه است تا دانش‌آموز با تمركز روي آن‌ها نخست كلمات را به خوبي بشناسد و آن را تلفظ كند. پس از اين مرحله چون كودك ديگر در خواندن توانا شده است خود به خود به ادبيات روي خواهد آورد.‌

در دو سه سال اول دوره ابتدايي، بچه‌ها داستان يا نوشته‌اي را مي‌خوانند كه واژگان به كار رفته در آنها، اغلب همان واژگان خودشان است، يعني واژگاني كه با آن صبحت مي‌كنند (واژگان پايه) به تدريج كه بيشتر مي‌خوانند و ياد مي‌گيرند، آزموده‌تر مي‌شوند و در روان‌خواني و درك معاني و مفاهمي كلمات و عبارات پيشرفت مي‌كنند. در نتيجه به سبب اختلافات فردي، كم‌كم با يكديگر تفاوت سطح پيدا مي‌كنند. اين تفاوت سطح ما را برآن مي‌دارد كه بچه‌ها را از نظر توانايي خواندن دسته‌بندي كنيم و يا حتي آموزش را براساس توانايي‌هاي فردي هر يك از آنها سامان دهيم.

3- بسط و گسترش مهارتها

يك نكته بسيار مهم در آموزش خواندن اين است كه از سال‌هاي چهارم و پنجم دبستان به ويژه از دوره راهنمايي به بعد فعاليت خواندن كه تاكنون بيشتر برمحور خواندن قصه و داستان، با محتواها و مفاهيم معمولي دور مي‌زد، ارتقا پيدا مي‌كند و به خواندن نوشته‌هايي با محتواي مشكل و سخت تغيير جهت مي‌دهد تا از اين طريق، كودكان با ايده‌ها و انديشه‌هاي ‌تازه آشنا شوند. در اين مرحله است كه بايد به خاموش خواني و بهتر بگوييم به مهارت مطالعه به منظور درك مطلب بيش از گذشته اهميت داد. اين تغيير رويكرد از ياد گرفتن براي خواندن به خواندن براي ياد گرفتن فوق‌العاده مهم است زيرا از اين پس دانش‌آموز ناگزير است از مهارت‌هاي خواندن، براي درك واقعيتها و مفاهيم درس‌هايي چون مطالعات اجتماعي (تاريخ، جغرافيا و اجتماعي) علوم تجربي و ساير موضوعات درسي استفاده كند. پيش گرفتن اين خط‌مشي جديد براي پاره‌اي از دانش‌آموزان مشكل است حتي احتمال مي‌رود موجب شود كه سرعت خواندن آنها نسبت به سالهاي پيش افت كند. اين جاست كه بايد به اهميت درك مطلب بيش از پيش توجه شود.‌

صاحب‌نظراني كه به درك مطلب يافتن اهميت مي‌دهند آن را به مثابه مجموعه‌اي از مهارت‌هاي فرعي خواندن مي‌دانند. مهارتهايي مثل استخراج معناي لغت از متن، فهميدن هدف اصلي متن و استنباط از متن، يعني نتيجه‌گيري هايي كه به صراحت در متن پياده نشده‌اند و بالاخره متمايز شدن نظر از عمل يا تئوري از واقعيت. چنين برآورد شده است كه مهارت خواندن خود شامل حدود 350 نوع مهارت فرعي است كه بايد در سال‌هاي ابتدايي آموزش داده شوند.

صاحب‌نظران مي‌گويندكه هدايت چنين برنامه‌اي به ويژه اعمال مديريت برچگونگي تهيه آزمونها و نيز تهيه تمرينهاي مناسب براي هر فعاليت و مهارت، براي معلم كلاس كاري است دشوار و اگر قرار باشد برآموزش تك‌تك اين مهارتها نيز تأكيد و اصرار شود، بچه‌ها را چنبره‌اي از به اصطلاح كاغذكاري‌ها گرفتار مي‌كند و با پر كردن بيهوده اوقات آن‌ها مانع از اين مي‌شود كه دانش‌آموزان از خواندن و به تعبيري ديگر از ادبيات لذت ببرند لذا اينان بردادن درك مطلب به دانش‌آموز، براي پرورش توانايي‌هاي عمومي او، و نه مهارتي خاص تأكيد مي‌كنند و واژگان و در نهايت، رشد توانايي‌هاي عقلي و منطقي دانش‌آموز مي‌شود و همين است معناي متمايز شدن نظر از عمل كه در بالا به آن اشاره شد.

پس از دوره راهنمايي، دوره دبيرستان يا دانشگاه، متن‌ها و نوشتارها انتزاعي و تا حدي مبهم مي‌شوند علاوه براين كه بيش از پيش واژه‌هاي فني و تخصصي بدان‌ها راه مي‌يابند اين جاست كه دانشجو نه تنها بايد اطلاعات و دانستني‌هاي تازه‌اي را از متن به دست آورد بلكه بايد ضمن تحليل انتقادي متن، از سرعت مناسب خواندن نيز به تناسب مشكل بودن متن و هدف‌هاي آن برخوردار باشد. گذراندن آموزش‌هاي مناسب و اصولي در مراحل پيش سبب مي‌شود دانش‌آموزان در اين مرحله با مشكل روبه‌رو شوند.

4- رشد مهارتهاي خواندن‌

مطالعه لغت يا لغت‌خواني، راهي است كه دانشجويان سالهاي بالاتر مي‌توانند از طريق آن مهارتهاي عالي خواندن را در خود تقويت كنند. راهكارهاي مناسب اين كار عبارتنداز استفاده از فرهنگ‌هاي لغت و مجموعه‌ها، تجزيه لغات، و نيز تلاش در درك معني واژه‌ها كه از خلال متن، آنان بايد با توجه خاصي كه به كلمات و لغات جديد مي‌كنند، دايره واژگاني خود را توسعه دهند.

نتيجه‌گيري‌

حرفه معلم ابتدايي بايد داراي پويايي باشد. معلم بايد از خود ابتكار عمل داشته باشد تا بتواند به محيط آموزشي روح بخشد. دانش‌آموز دوره ابتدايي از محيطي خشك و رسمي و معلمي عصبي، پرخاشگر و غريبه با هرگونه ملاطفت، نرمي و حتي لبخند بيشتر از مطالب درسي سنگين وحشت‌زده مي‌شود و در او تنفر به وجود مي‌آيد. معلم بايد با تك‌تك دانش‌آموزان خود رابطه‌اي عاطفي و دوستانه ايجاد كند تا بتواند به مشكلات و مسائل عميق دروني آنها راه پيدا كرده و با آنها آشنا شود.‌

يكي ديگر از مواردي كه معلم بايد در روش كاري خود حتماً به كار گيرد، كاربرد درست و به جاي تشويق در دانش‌آموز است. اصولاً يادگيري همراه با سختي و مشكلات فراوان است. اگر معلم بتواند تشويق را به موقع چاشني آموزش نمايد، مطمئناً نتيجه مطلوبي حاصل خواهد شد. براي استفاده به موقع از تشويق، معلم نياز به تفكر و شناخت روحيات دانش آموزان، زمان استفاده آن و شرايط محيطي دارد.

اگر معلم دوره ابتدايي بتواند درحالي كه محتويات دروس تعيين شده را تدريس مي‌نمايد، همان مطالب را به صورت نمايشي، داستان، گردش علمي و به طور كلي استفاده به موقع از وسايل كمك آموزشي هنگام تدريس بيان نمايد، مطمئناً دانش‌آموزان با شور و هيجان بيشتر و ميل و رغبت خاصي به درس توجه خواهند داشت و كشش و گيرايي آنها مسلماً صد برابر خواهد شد. و باز هم اين شعر معروف مي‌تواند مكمل اين گفته‌ها باشد كه:

درس معلم ار بود زمزمه محبتي‌

جمعه به مكتب آورد طفل گريزپاي را

البته نقش معلم به تنهايي به تمام مسايل و مشكلات دوره آموزشي پاسخ نمي‌دهد و درصد بسيار زيادي به برنامه‌هاي آموزش و پرورش بستگي دارد. از جمله اين وظايف را مي‌توان انتخاب مطالب درسي، حجم و محتواي مطالب درسي، طراحي و ساخت مدارس ابتدايي برمبناي اصول فني، مهندسي و معماري كه بتواند در دانش‌آموز كشش و گيرايي ايجاد نمايد. ابعاد كلاس، رنگ كلاس، نور، تجهيزات، وسايل تكنولوژي و آموزشي، برنامه‌هاي خارج از مدرسه (اردوهاي تربيتي، آموزشي و تفريحي)، نمايش فيلم و اسلايد، عكس، نصب پوسترهاي مناسب، جمع‌آوري مطالب از مطبوعات، ايجاد فضاي سبز و باطراوت در محيط مدرسه، انتخاب مستخدمين آموزش ديده كه بتوانند مسايل دانش‌آموزان را درك نمايند، برگزاري مسابقات ميان دانش‌آموزان و اهدا جوائز در حضور اوليا آنها كه خود مي‌تواند تأيير بسزايي در امر آموزش و پرورش داشته و نوآوري و خلاقيت خاصي به دانش‌آموزان ببخشد.

منابع و ماخذ

‌1- روان شناسي تربيتي، (دكتر محمد پارسا - انتشارات سخن - جلد اول بهار 1374).

2 - اردونز، ويكتور (1998). يادگيري براي دانستن، فقيهي قزويني مترجم مجموعه مقالات آموزش و پرورش براي قرن بيست و يكم در منطقه آسيا و اقيانوس آرام، تهران: انتشارات پژوهشكده تعليم و تربيت.

3 -روف، علي، نفيسي، عبدالحسين، فقيهي قزويني، فاطمه، مهرمحمدي، محمود، كريور، پروين (1378). مترجم مجموعه مقالات آموزش و پرورش براي قرن بيست و يكم در منطقه آسيا و اقيانوس آرام، تهران انتشارات پژوهشكده تعليم و تربيت.

4- نظري‌نژاد، محمدحسين. (1372). مترجم، آموزش مهارتهاي اجتماعي به كودكان. چاپ دهم انتشارات آستان قدس رضوي.

5 - لوِي، ارپيه، مباني برنامه‌ريزي درسي و آموزشي، ترجمه: فريده مشايخ، چاپ سوم، انتشارات آموزش و پرورش، تهران؛ 1368.

منبع: روزنامه اطلاعات

دفعات بازديد: 2771
تعداد بازديدكنندگان: 2680