بوم
پايه دوازدهم
كلاس هاي چندپايه
معرفي كتاب
همايش ها
مقاله ها
 
 
 
نقش محمود بهزاد در تأليف كتاب‌هاي درسي
 نويسندهاسفنديار معتمدي

استاد دكتر محمود بهزاد‌يكي از پايه‌گذاران و گسترش‌بخشان علوم جديد در ايران است. ايشان از راه آموزش مستقيم و غيرمستقيم در پيشرفت علم و انديشه علمي در كشور مؤثر بوده است. اثربخشي بهزاد را مي‌توان از ابعاد گوناگون مورد بررسي قرار داد. او معلمي توانا و بانفوذ، مؤلف و مترجمي آگاه و مسلط به زبان فارسي، فرانسه، انگليسي و آلماني، مديري لايق و انساني فرهيخته و كمال‌يافته و عاشق است. بيش از‌يكصد كتاب علمي ترجمه و تأليف كرده، صدها مقاله نوشته، بيش از نيم قرن درس شوق‌انگيز داده، كتاب درسي نوشته و سازمان كتاب‌هاي درسي ايران را پايه‌گذاري و مديريت كرده است.

بعد از انقلاب مشروطيت سرعت افزايش مدارس زيادتر 12855 ش) و لزوم توجه به اداره آنها بيشتر احساس شد. در نتيجه، قانون اساسي وزارت معارف در سال 1290 به تصويب مجلس شوراي ملي رسيد. طبق اين قانون همه مدارس، شامل چهار نوع (ابتدايي شهري و روستايي، متوسطه و عالي) با برنامه‌يكسان زير نظارت دولت قرار گرفت. مدارس ابتدايي كامل شش سال و تعليمات متوسطه نيز شش سال معين شد. براي هر كلاس برنامه درسي و براي هر درسي فهرست مطالب مشخص شد. از اين پس كتاب‌هاي درسي (موافق پرگرام رسمي وزارت جليله علوم و معارف) تأليف و منتشر مي‌شد. در سال 1297 شمسي در زمان وزارت ميرزا احمدخان بدر (نصيرالدوله) مدارس دولتي تأسيس شد و عملاً در سال 1300 شمسي با تأسيس شوراي عالي فرهنگ، كليه امور مدارس شامل سازمان برنامه، امتحانات، استخدام معلم و مدت زمان آموزش قانونمند شد. در همين زمان بود كه آموزش علوم در ايران از دوره ابتدايي آغاز شد و كتاب‌هايي نيز طبق برنامه براي آن نوشتند، اما اين بيش از دو، سه سالي ادامه نيافت و آموزش علوم منحصر به كلاس پنجم و ششم با عنوان درس علم‌الاشياء تدريس مي‌شد.    
در سال 1307 شمسي در زمان وزارت قراگوزلو (اعتمادالدوله) تأليف كتاب‌هاي درسي ابتدايي برعهده وزارت معارف قرار گرفت و نخستين بار كتاب‌هاي وزارتي براي اين دوره در سطح كشور انتشار‌يافت. موفقيتي كه در تهيه كتاب‌هاي ابتدايي به دست آمد، سبب شد وزارتخانه تأليف كتاب‌هاي دبيرستان را نيز از سال 1317 برعهده گيرد. در 27 مهرماه 1317 در زمان وزارت مرحوم اسماعيل مرآت تصويبنامه‌اي از هيأت وزيران گذشت كه در آن نگارش كتاب‌هاي دبيرستان برعهده وزارت معارف قرار گرفت. به دنبال اين تصويبنامه كميسيوني از ايران، دانشياران و استادان در هر موضوع درسي تشكيل شد تا كتاب‌هاي دبيرستان را برنامه‌ريزي و تأليف نمايند. طبق آيين‌نامه مقرر شد: «همه كتاب‌هاي دبيرستاني بر طبق‌يك اسلوب مطلوب و موافق با اصول آموزش و پرورش نگارش‌يابد، به طوري كه علاوه بر مواد علمي و ادبي مويد حضال ملي و ملكات راسخه باشد كه در عهد باستان سرشته نهاد ايرانيان بوده است.»    
به دنبال اين اقدام مؤثر در مدت سه سال، 80 جلد كتاب دبيرستاني با سرمايه وزارت فرهنگ منتشر شد. اين كتاب‌ها كه به‌عنوان كتاب‌هاي وزارتي معروف بودند، از نظر دقت و صحت مطالب، زيبايي چاپ، نوع كاغذ و جلدسازي نسبت به كتاب‌هاي قبلي امتيازات فراوان داشتند. افرادي كه در هر‌يك از گروه‌هاي درسي شركت داشتند، از موجه‌ترين و شايسته‌ترين افراد متخصص و صاحبنظر آن زمان بودند.  
ورود بهزاد به صحنه‌ي كتاب درسي    
در شهريور 1320، نيروهاي متفقين به كشور ما وارد شدند و آثار شوم جنگ در ايران ظاهر شد. بهاي كالاها و خدمات افزايش‌يافت و درآمد دولت كم شد. چاپ و توزيع كتاب درسي وزارتي هم با اشكالات فراوان روبرو شد و اصولاً تصدي امور بازرگاني به وسيله دولت مورد شك قرار گرفت و بسياري از كارها كه در دست دولت بود، به بخش خصوصي منتقل شد. آزادي تأليف هم بحث گرم روز شد و رقابت علمي و آزادي چاپ و تأليف هم درخواست شد. وزارت فرهنگ هم كه در انديشه كاهش مخارج و مسئوليت‌هاي خود بود، تهيه و تأليف و چاپ و انتشار كتاب درسي را آزاد كرد.    
هنگامي كه آزادي تأليف عنوان شد، بسياري افراد و گروه‌ها به ميدان آمدند و اعلام آمادگي كردند. در اين ميان به چهره‌هاي اصيل فرهنگي برخورد مي‌كنيم كه خود را آماده خدمت كرده اند. از نخستين آنها مي‌توان دكتر محمود بهزاد، استاد احمد آرام، پروفسور تقي فاطمي، اصغر نوروزيان، احمد رضاقلي‌زاده (ر.ن.ر)، رفيع‌زاده، ابوالقاسم قرباني، حسن صفاري، احمد بيرشك، جلال‌الدين همايي، محمد خوانساري، استاد علي نقي بهمنيار، نصرا... فلسفي، علي اصغر شميم و... را نام برد.    
اين افراد كه بعضاً به صورت گروه درآمدند، نزديك‌يك ربع قرن به تأليف انواع كتاب‌هاي درسي و تجديدنظر در آنها مشغول بودند و آثار ماندني از خود به‌يادگار گذاشتند.‌يكي از اين گروه‌ها، گروه علوم طبيعي شامل آقايان دكتر محمود بهزاد، صادق متين و دكتر علي زرگري بود كه 11 جلد كتاب‌هاي اول تا ششم دبيرستان را تهيه و تأليف كردند.   
مجموعه كتاب‌هايي كه اين گروه نوشتند و تا سال 1352 همه آنها در كليه مدارس كشور تدريس مي‌شد، عبارت بودند از: بهداشت، گياهشناسي، جانورشناسي، تشريح و فيزيولوژي جانوري و زمين‌شناسي. اين كتاب‌ها را سالظها در كتابفروشي و چاپخانه دانش چاپ و منتشر مي‌كردند. نويسندگان اين گروه در مقدمه كتاب تشريح و فيزيولوژي گياهي نوشته بودند: «آزادشدن تأليف كتب درسي از طرف وزارت فرهنگ كه بايد آن را شكستن سد دانش و ادب گفت، نويسندگان اين كتاب را بر آن داشت كه با استفاده از تجربيات چندين ساله خود دست به نگارش بزنند.»   
آزادي تأليف بسياري از افراد را به سوي تحقيق و كتابنويسي كشانيد و چهره‌هاي نامداري در اين قسمت ظاهر شدند و آثار ماندني به وجود آوردند، اما چون راهنمايي و نظارتي در كار نبود، كم كم گروه‌هايي به ميدان آمدند كه نه آن عشق گروه نخستين را داشتند و نه آن آگاهي و مهارت در نوشتن را. در نتيجه كار تأليف كتاب‌هاي درسي با مسائلي روبرو شد كه بعضي از آنها چنين است:    
    1- به كاربردن اصطلاحات متفاوت به وسيله مولفين در انواع كتاب‌هاي‌يك ماده درسي.    
    2- نابرابري كيفيت و كميت كتاب‌هايي كه در كلاس‌هاي مختلف براي‌يك دان درسي تدريس مي شد.    
    3- گران بودن بهاي كتاب‌هاي درسي با توجه به بالابودن تيراژ آنها.    
    4- عوض شدن كتاب درسي با جابه جاشدن معلمان، به طوري كه گزارش‌هايي به بازرسي رسيده بود كه در‌يك شهر دانش‌آموزان در‌يك سال، هفت بار كتاب عوض كرده اند.    
    5- دسته بندي‌هاي فرهنگي و تشكيل گروه‌هايي براي اعمال قدرت در فرهنگ كشور.    
    6- نرسيدن به موقع كتاب و ايجاد بازار سياه و بي دقتي در چاپ و اغلب اعمال مسائل سياسي در كتاب درسي.
در مدت نزديك به 20 سال، كتاب‌هاي درسي آزاد شد. به اميد آنكه رقابت آزاد سبب اعتلاي سطح كتاب‌هاي درسي شود، ليكن مسائل به وجود آمده انتقادات شديدي را برانگيخت، به طوري كه دكتر امين رياحي در مقاله (كتاب درسي) نوشت: «كتاب‌هاي درسي در ايران ملعبه دست عده‌اي ناشر سوداگر و مؤلف بي‌دقت و وزارت فرهنگ بي‌تصميم است.» (ماهنامه آموزش و پرورش شماره 4، سال 1342)    
مرحوم جلال آل احمد، مقاله «بلبشوي كتاب‌هاي درسي» را در همين زمينه منتشر كرد و از اوضاع آشفته كتاب درسي انتقاد كرد. دكتر پرويز خانلري، وزير فرهنگ درباره كتاب‌هاي درسي چنين گفت: «وضع كتاب‌هاي درسي ايران در سال‌هاي اخير از نظر ابتذال محتويات و تنوع بي‌حد و حصر و گراني آنها و زدوبندها و سوءاستفاده‌هايي كه در كارها بود، به جايي رسيد كه مي‌بايست تصميم‌هاي قاطعي به نفع مردم گرفته شود و آن فساد و هرج و مرج پايان‌ يابد.»  (24 شهريور 1342) 
اين تصميم قاطع در جلسه مورخه 18/12/1341 هيات وزيران به صورت تصويبنامه زير اعلام شد:    
به منظور بهبود وضع كتب درسي دبستان‌ها و دبيرستان‌ها و تهيه متن كتاب‌هايي كه متناسب با پيشرفت علم و فرهنگ و ارزاني بها و توزيع منظم باشد، هيات وزيران تصويب نمودند.   
    ماده 1- تأليف و تهيه كتاب‌هاي درسي دبستان و دبيرستان از اين تاريخ منحصرا برعهده وزارت فرهنگ (آموزش و پرورش كنوني) است.   
    ماده 2- براي تهيه متون اين كتاب‌ها هياتي در وزارت فرهنگ مركب از عده اي از دبيران و استادان و ساير دانشمندان به تشخيص و دعوت وزارت مزبور تشكيل مي گردد.    
    ماده 4- تا زماني كه متن تمام‌يا بعضي از كتاب‌هاي دبيرستاني از طرف هيات مذكور در ماده 2 تهيه نشده، وزارت فرهنگ مي تواند از بين تأليفات موجود موقتا‌يك كتاب رابراي تدريس هر ماده درسي انتخاب كند و بر طبق مقررات اين تصويبنامه منتشر كند.    
    به دنبال اين تصويبنامه بود كه سه كار اساسي زير صورت گرفت:    
    1- تشكيل شركت سهامي طبع و نشر كتب درسي.    
    2- تشكيل 14 كميسيون با شركت 63 نفر از استادان و دبيران كارآزموده براي انتخاب‌يك كتاب درسي براي هر ماده درسي.   
    3- تهيه اساسنامه سازمان كتاب‌هاي درسي ايران و به تصويب رساندن قانون آن. پس از مدتي اساسنامه اين سازمان تهيه و به تصويب رسيد. ماده‌يك و دو اين اساسنامه چنين است.    
    ماده 1- به منظور تأليف و تهيه متون كتاب‌هاي درسي مورد نياز دبستان‌ها و دبيرستان‌هاي كشور‌يك مركز علمي به نام سازمان كتاب‌هاي درسي ايران تحت نظر وزارت فرهنگ طبق مقررات تاسيس مي شود.    
بر طبق مواد ديگر اين تصويبنامه سازمان علمي و غيرانتفاعي تشكيل مي شود تا كتاب‌هاي ايران را <با توجه به سنن مذهبي، علمي، فرهنگي و ملي و نيازمندي‌هاي حال و آينده كشور بر مبناي آخرين و صحيح ترين اطلاعات علمي و متناسب با اصول تعليم و تربيت و استعداد دانش آموزان در سال‌ها و مراحل مختلف تحصيل و رعايت نظم طبيعي و منطقي و همراه با تصاوير لازم آنان گردد و سادگي و رواني عبارات و هماهنگي اصطلاحات عملي و املاي واحد صحيح و اصول نقطه گذاري در آنها ملحوظ گردد.>    
به دنبال اين اساسنامه مقدمات تشكيل سازمان كتاب‌هاي درسي ايران فراهم شد و سرانجام نخستين جلسه هيات امناي آن با شركت آقايان دكتر پرويز ناتل خانلري، دكتر ضيايي، رضا اقصي، دكتر محمود بهزاد و پروفسور تقي فاطمي در 14/8/1343 تشكيل شد.    
در اين جلسه آقاي دكتر محمود بهزاد با پيشنهاد وزير فرهنگ و تصويب هيات دولت به مدت سه سال به رياست سازمان كتاب‌هاي درسي ايران منصوب شد.    
سازمان كتاب‌هاي درسي ايران و مديريت كوشا، آگاه و با فرهنگ آن سبب شد كه در همان سال اول تشكيل، نتيجه دهد و مشكلات كمبود كتاب‌هاي درسي از ميان برود.    
سهولت و سرعت كار در امر توزيع و انتشار، كم نظير و درخور همه گونه ستايش و تقدير بود و بايد به‌يادداشت كه هر كار درست كه با نيت پاك و نيالوده و هوش و متانت آغاز كنيم، در تضمين و تامين صحت و سرعت كارهاي فردا پايه اصلي و اساسي خواهد بود.   
همتي كه كارگزاران فرهنگ و دانشمندان بلندپايه و گران سنگ در فراهم كردن متن مهذب و مطلوب كتاب‌هاي درسي در كار كرده اند، شايسته هرگونه تحسين و تشويق و آفرين است كه رنج برده اند و گنج آورده و خون خورده و مشك پرورده اند (ماهنامه آموزش و پرورش شماره 5، دوره 34 مهرماه 1343، ص 9)    
دكتر محمود بهزاد، سازمان علمي كتاب‌هاي درسي ايران را تاسيس كرد. در اين سازمان افرادي به كار دعوت شدند كه هر‌يك در كار خود متخصص و آگاه بودند، به آموزش و پرورش فرزندان كشور عشق مي ورزيدند، دائما در حال نوسازي خويش و بهبود كار بودند و محيط كاري كه در سازمان كتاب‌هاي درسي به وجود آوردند، فضاي كار و سازندگي و عشق و اميد بود.    
در اين سازمان علاوه بر هيات امنايي كه هر‌يك از سرآمدان آموزش و پرورش كشور بودند، استاداني به كار مشغول شدند كه در كار خود مهارت و تسلط كامل داشتند. بعضي از آنها عبارت بودند از: در علوم رياضي عبدالحسين مصحفي، غلامرضا عسجدي، حسين مجذوب، ميرزا جليلي، در علم شيمي احمد خواجه نصير طوسي، باقر مظفرزاده در علم فيزيك، رضا اقصي، هوشنگ شريف زاده در ادبيات فارسي، دكتر حسن انوري، دكتر رسول شايسته و اسماعيل روزبه در جغرافي و شادروان خليلي فر، اين عده بودند كه تهيه و تأليف كتاب‌هاي درسي را در شروع كار برعهده گرفتند و مقدمات تغيير نظام آموزش و پرورش را كه از سال 1345 شروع شد، فراهم كردند.    
استاد دكتر محمود بهزاد بيش از آن كه سه سال مدت مديريتش پايان‌يابد، از رياست سازمان كتاب‌هاي درسي ايران - كه با همه وجود به آن عشق مي ورزيدند و آن را ساخته بود، كناره گرفت، اما هرگز از كار ارزشمند خود كه گسترش علم و انديشه‌هاي علمي و تعليم و تربيت دانش آموزان كشور بود، دست نكشيد.    
دكتر بهزاد كه در سال‌هاي 1341 به همراهي استاد فرزانه توران ميرهادي و مربي بزرگوار ثمينه باغچه‌بان و خاتم ايمن كتاب‌هاي جديد علوم سوم و چهارم ابتدايي را همراه راهنماي معلم آنها تأليف كرده و در آنها نهايت مهارت علم آموزي رابه كار برده بود، پس از كناره گيري از رياست سازمان كتاب‌هاي درسي، به كار جديدي دست زد و آن تأليف كتاب‌هاي علوم تجربي در دوره راهنمايي تحصيلي بود.    
دوره راهنمايي، در نظام جديد آموزشي و پرورشي كه از سال 1345 آغاز شد، به وجود آمد. پيش از 1345 مقاطع تحصيلي پيش از دانشگاه از دو مقطع ابتدايي 66 سال) و متوسطه 66 سال) بود، اما از آن پس به سه مقطع ابتدايي 55 سال)، راهنمايي 33 سال) و متوسطه 44 سال) تغيير‌يافت. اين تغيير فقط در مقطع تحصيلي نبود، بلكه برنامه، كتاب، روش آموزش و ارزشيابي را دربرگرفت و مخصوصا به آموزش علوم و فنون توجهي ويژه شد.
محمود بهزاد با همكاري آقاي احمد خواجه نصير طوسي و شادروان هوشنگ شريف زاده سه جلد كتاب علوم تجربي با سه جلد راهنمايي معلم براي سه كلاس دوره راهنمايي تأليف كردند كه مشابه آنها در آموزش و پرورش كشور وجود نداشت. اين كتاب‌ها براساس فعاليت دانش آموز و به منظور رسيدن به تفكر علمي و آموختن مهارت‌هاي زندگي تأليف شده بود. ناگفته نماند معلماني كه اين كتاب‌ها را درست آموزش دهند، نداشتيم. ابزار كار فراهم نبود، تدريس كتاب‌ها با همان روش‌هاي سنتي مشكلاتي به بار آورد، ليكن تأليف اين كتاب‌ها توانست تحولي در تأليف كتاب‌هاي درسي علمي به وجود آورد و نوشته‌ها را از حالت سطحي به مفهومي و دقيق تبديل كند.    
خلاصه آن كه دكتر محمود بهزاد از راه تأليف كتاب‌هاي درسي و از راه تأسيس و مديريت سازمان كتاب‌هاي درسي ايران در آموزش و پرورش كشور بسيار مؤثر بود و توانست در ترويج علم و ارتقاي سطح دانش كشور موفق و اثرگذار باشد. اين موفقيت را به ايشان تبريك مي گوييم و اميد آن داريم كه عمر پرثمرشان طولاني و آثار گرانقدرشان جاودانه بماند.

منبع: پايگاه جزيره دانش

 

دفعات بازديد: 3376
تعداد بازديدكنندگان: 3272