بوم
پايه دوازدهم
كلاس هاي چندپايه
معرفي كتاب
همايش ها
مقاله ها
 
 
 
نگاهي به روش تهيه‌ي كتاب‌هاي درسي و كمك‌درسي
نويسنده: مرتضي خلخالي

ارزيابي چگونگي تهيه‌ي كتاب‌هاي درسي و كمك‌درسي يا كمك‌آموزشي در ايران به در نظر داشتن وضعيت كنوني نظام آموزشي و شيوه‌ي به كارگيري اين كتاب‌ها در فرايند آموزش نياز دارد. به علاوه، پيش از پرداختن به چنين موضوعي، آگاهي از ويژگي‌هاي اين كتاب‌ها در كشورهاي توسعه‌يافته و چگونگي تهيه و به كارگيري آن‌ها در برنامه‌هاي آموزشي اين كشورها ضروري است.
مواد آموزشي را كه براي دوره‌ها‌ي تحصيلي پيش از دانشگاه در كشورهاي توسعه يافته منتشر مي شود، مي‌توان به چند گروه زير طبقه‌بندي كرد:


1. مواد آموزشي به عنوان يك طرح آموزشي پيشرفته


2. كتاب‌هاي درسي بخش خصوصي كه در راستاي برنامه‌ي ملي تدوين مي‌شود


3. مواد كمك‌درسي بخش خصوصي كه در ارتباط مستقيم با برنامه‌ي درسي ملي است


4. مواد آموزشي عمومي بخش خصوصي كه در حكم كتاب منبع هستند


در ادامه ويژگي‌هاي هر يك از اين مواد آموزشي و چگونگي بهره‌گيري از آن‌ها در برنامه‌ي آموزشي شرح داده مي‌شود.


1. مواد آموزشي به عنوان يك طرح آموزشي پيشرفته


اين مواد آموزشي، كه بيش‌تر با عنوان بسته‌ي آموزشي از آن‌ها ياد مي‌شود، به عنوان طرح يا پروژه‌ي آموزش يك درس معين و اغلب با سرمايه‌گذاري‌هاي بزرگ و مادي و نيروي انساني نهادهاي پژوهشي دولتي و گاهي بخش خصوصي توانمند طراحي مي‌شوند و گروهي از كارشناسان آموزشي درسي خاص آن‌ها را تنظيم مي‌كنند. اين طرح‌ها ممكن است شامل كتاب دانش‌آموز، كتاب راهنماي معلم و انواع كتاب‌ها و مواد آموزشي تكميلي باشند كه هر يك نقش خاصي دارند.
برخي از آن‌ها نقش تقويتي و عمق بخشيدن به يادگيري دانش‌آموزان فعال، علاقه‌مند و يا تندآموز را دارند. برخي جبراني هستند و بيش‌تر براي دانش‌آموزان كندآموز طراحي مي‌شوند كه به نوعي در يادگيري با دشواري روبه‌رو هستند. اما بخش عمده‌ي اين مواد براي بهره‌گيري طيف گسترده‌اي از دانش‌آموزان طراحي مي‌شوند. به علاوه، اين مواد ممكن است شامل كتاب‌هاي اطلاعاتي كمكي براي آسان‌كردن انجام دادن تكليف‌هاي درسي روزمره يا طرح‌هاي چند هفته‌اي دانش‌آموزان نيز باشند. سرانجام، اين مواد شامل فيلم، اسلايد، سي‌دي و بسته‌هاي مربوط به كار عملي و آزمايشگاهي يا كارگاهي نيز هستند.
2. كتاب‌هاي درسي بخش خصوصي كه در راستاي برنامه‌ي ملي تدوين مي‌شود


بيش‌تر كتاب‌هاي درسي كه در كشورهاي خارجي استفاده مي‌شود، از اين نوع است. اين‌ كتاب‌ها با هزينه‌هاي كم‌تر از سوي ناشران معروف و نويسندگان معتبر تدوين مي‌شوند. آن‌گاه گروه‌هاي گزينش منطقه‌ي آموزشي يا مدرسه، نوع مناسب و برتر آن‌ها را بر اساس استانداردهاي آموزشي پذيرفته شده، بر مي‌گزيند.
3. مواد كمك‌درسي بخش خصوصي كه در ارتباط مستقيم با برنامه‌ي درسي ملي است


كتاب‌هاي كمك درسي نيز اغلب در چارچوب برنامه‌ي ملي، ارزشيابي ملي و استانداردهاي آموزشي تدوين مي‌شوند. از آن‌جا كه هزينه‌ي فراهم كردن مواد آموزشي مرغوب زيادي است، گستره‌ي محتواي دانشي آن‌ها اغلب طيف وسيعي را در بر مي‌گيرد كه بيش از اندازه‌ي نياز دانش‌آموزان يك گرايش درسي خاص در آن مقطع درسي است. دانش‌آموز خود يا به كمك معلم و يا به كمك نهادها و زمينه‌هاي رنگي ويژه‌ي موجود در كتاب، موضوع‌هاي متناسب با رشته‌ي خاص خود را تشخيص مي‌أهد. به اين ترتيب، فروش كتاب در سطح گسترده‌اي انجام مي‌شود و از نظر اقتصادي با صرفه‌تر است.
‏ ‎ 4. مواد آموزشي عمومي بخش خصوصي كه در حكم كتاب منبع هستند


اين كتاب‌ها كم و بيش براي گروه دانش‌آموزان مربوط به سطح آموزشي معيني قابل استفاده هستند، اما مخصوص برنامه‌ي درسي خاصي نيستند. اين‌ كتاب‌ها در حك منبع كتاب‌خانه‌اي براي برآورده كردن حس كنجكاوي و علاقه به مطالعه، آسان كردن انجام دادن تكليف‌هاي مدرسي و كارهاي طرح‌گونه‌ي چند هفته‌اي به كار مي‌روند.
كتاب‌هاي درسي و كمك درسي در ايران
براي برسي اين موضوع نيز بايد به برخي شرايط نظام آموزشي ايران و نقش آن در شكل دادن به كتاب‌هاي درسي و كمك درسي موجود و اشاعه‌ي آن‌ها در بازار اشاره كرد.
نخست، نظام برنامه‌ريزي درسي ايران تا كنون طرح‌هاي آموزشي پيشرفته كه در بالا اشاره شد(شماره‌ي 1)، نداشته است. نهايت كاري كه انجام شده طراحي و تدوين كتاب درسي و كتاب راهنماي معلم است. كتاب‌هاي راهنماي مطالعه و كتاب كار را، كه گاهي با پشتيباني آموزش و پرورش از سوي برخي ناشران خصوصي منتشر مي‌شود، نيز مي‌توان نوع برتر كتاب‌هاي كمك درسي تسهيل كننده‌ي فهم كتاب درسي دانست كه كم و بيش پر از پرسش‌هاي چهارگزينه‌اي و آمادگي براي عبور از نظام ارزشيابي كنوني است.
دوم، روش عرضه‌ي مفاهيم و رويكرد آموزشي اين كتاب‌ها در جهت مفهوم سازي و پرورش مهارت‌هاي فرايندي، ذهني، تفكر نقادانه و به طور كلي مهارت‌هاي يادگيري تصريح شده در هدف‌هاي تفصيلي برنامه‌هاي درسي، نيست. دليل آن هم روشن است: نظام آموزشي ارزشيابي ما هدف‌مند و ملاك‌محور نيست، بلكه هنجار‌محور است؛ يعني، هنوز مفهوم سنجش عملكردي در ايران جا نيافتاده و هر آن‌چه در متن كتاب‌هاي درسي آمده است، همچون نوشته‌هاي مقدسي به شمار مي‌آيد و فراگيري تمام آن‌ها مورد ارزشيابي قرار مي‌گيرد. در واقع، نظام حاكم در كشور ما كتاب محور است و نه عملكرد محور و اين كتاب‌ها قط تا اندازه‌اي دانش‌آموزان را در عبور موفقيت آموز از سد سنجش، كمك مي‌كنند.
سوم، در كشورهاي توسعه يافته، مانند ايالات متحده‌ي آمريكا، انگلستان و استراليا، دست‌كم دو سطح تحصيلي پايه و پيشرفته وجود دارد تا پاسخگوي تفاوت‌هاي فردي و گرايش‌هاي گوناگون دانش‌آموزان باشد. متاسفانه، كم‌آگاهي برنامه‌ريزان و مترجمان كتاب‌ها‌ي درسي و كمك درسي در ايران از تنوع در گرايش‌هاي پيش‌بيني شده در برنامه‌هاي ملي كشورهاي توسعه‌يافته و همنچنين عدم تشخصي مسيرهاي گوناگون نظام رسمي ارزشيابي آن‌ها، اين پندار نادرست را به وجود آورده است كه هر آن‌چه در كتاب خارجي يك مقطع تحصيلي وجود دارد، بخشي از تكليف تحصيلي تمام دانش‌آموزان آن مقطع است.
چهارم، رعايت مفهوم سازي به جاي انتقال مفهوم‌ها، به چند برابر كردن حجم كتاب نياز دارد كه نه‌ تنها ناشر خصوصي بلكه ناشر دولتي و خود آموزشي و پرورش براي چاپ و عرضه‌ي آن با دشواري روبه‌رو است. از طرف ديگر، شرايطي پيش مي‌آيد كه حجم كتاب‌هاي درسي كاهش مي‌يابد. فشار شديدي كه روي طراحان كتاب‌هاي درسي وزارت آموزش و پرورش وارد مي‌آيد، موجب مي‌شود كه مولفان ضمن حفظ مفهوم‌ها در سطح استاندارد معقول و بين‌المللي، از حجم كتاب بكاهند. به عبارت ديگر، به جاي يك كتاب تفصيلي هدفمند و آسان‌فهم، كتاب فشرده‌اي تهيه كنند كه عصاره‌ي غليظي از مفهوم‌ها و دانش محتوايي را در تعداي معدودي صفحه در بردارد. اين وضعين باعث مي شود معلم كتاب را نارسا بداند و بازار جزوه گرم شود.
‏ ‎ پنجم، ناشران ايراني براي كمك به يادگيري دانش‌آموزان و جبران ابهام‌ها و پيچيدگي‌هاي كتاب‌هاي درسي كم حجم و متراكم ايران، كتاب‌هاي درسي كشورهاي خارجي را منبع قرار مي‌دهند و از برخي مفاهيم و روش‌هاي آن‌ها براي كتاب‌هايي به زبان فارسي بهره‌ مي‌گيرند. چنين كتاب‌هايي در ايران به كتاب كمك درسي مشهور شده‌اند، حال آن‌كه در اصل كتاب‌ درسي بوده‌اند. البته، براي جلب مشتري نيز تغييرهاي زيادي در كتاب‌هاي درسي خارجي مي‌دهند. يعني، اغلب به جاي تشريح كامل مفهوم‌ها و عرضه‌ي روش‌ها و كاربردها، فقط به گنجاندن برخي مفهوم‌ها و روش‌هاي آسان كردن به خاطر سپردن آن‌ها بسنده مي‌كنند و بخش زيادي از كتاب‌ را به پرسش‌هاي چهارگزينه‌اي و تمرين‌هاي سازگار با نظام ارزشيابي حاكم بر كشور، به‌ويژه كنكور سراسري، اختصاص مي‌دهند. در اين صورت، هرچه بر حجم پرسش‌هاي چهار گزينه‌اي افزوده شود، ارزش كتاب از نظر پرورش مهارت‌هاي يادگيري و رعايت هدف‌هاي آموزشي كاهش مي‌يابد.
‏ ‎ ششم، سرنوشت مواد آموزشي عمومي(شماره‌ي 3) در ايران در مقايسه با كشورهاي خارجي بسيار متفاوت است. همان‌طور كه گفته شد، در آن كشورها اين گونه كتاب‌ها به عنوان منبع كتاب‌خانه‌اي براي آسان كردن انجام تكليف‌هاي عملي، داده‌پردازي و انجام طرح‌هاي دانش‌آموزي به كار مي‌روند. در ايران، چون متن اين كتاب‌ها و توالي موضوع‌هاي آن‌ها به برنامه‌ي درسي سازگاري ندارد، براي هدف‌هاي ديگري به كار مي‌روند. از جمله، به عنوان هديه از سوي والدين براي فرزندان خريداري مي‌شوند يا از سوي نهادهاي فرهنگي براي كتاب‌خانه‌ي مدرسه خريداري مي‌شوند. اما هيچ گونه ارتباطي بين طرح درس معلم و تكليف‌هاي عملي دانش‌آموزان با اين كتاب‌ها برقرار نمي‌شود. زيرا هزينه كردن زمان دانش‌آموزان براي خواندن اين گونه كتاب‌ها نوعي هدر دادن زمان آماده‌سازي آنان براي نظام سنجش حاكم بر كشور است.

كلام آخر
همان‌طور كه گفته شد، شرايط نابسامان نظام آموزش و سنجش و اثر نامطلوب آن بر حجم كتاب‌هاي درسي، موجب مي‌شود كه بخش خصوصي بازار كتاب و آموزشگاه‌هاي خصوصي و كلاس‌هاي پرورش مهارت، در راستاي آماده‌سازي براي امتحان‌هاي سنتي و پرورش مهارت‌هاي تست‌زني،‌ فعال شوند. اين بخش، به شيوه‌هاي پاك و ناپاك، به تدوين و پخش كتاب‌ها و نشريه‌هاي امتحان‌ ‌محور مي‌پردازد. متأسفانه ناشرها و بنگاه‌هاي بازاري پرزرق و برق كه فقط انگيزه سودآوري دارند، در اين راه موفق‌تر هستند. اين گروه از ناشران، فقط در انديشه فراهم آوردن ابزار عبور از " فيلتر" امتحان‌هاي سنتي و نظام سنجش حاكم هستند و كتاب‌هايي به‌شدت امتحان‌محور توليد مي‌كنند و به سودهاي سرشار مي‌رسند. بنابراين، چنين توليدكنندگاني بخش زيادي دانش‌آموزان كشور را به سوي خود جذب مي‌كنند. براي خروج از اين وضعيت بايد تلاش‌هاي بسيار بزرگي براي اصلاح نظام سنتي سنجش و در پي آن، نظام برنامه‌ريزي درسي، تأليف كتاب‌ درسي و تربيت معلم به عمل آيد.


منبع: پايگاه جزيره دانش

دفعات بازديد: 2733
تعداد بازديدكنندگان: 2669