مقاله ها
 
 
 
تفكر و سواد رسانه‌اي، پایان یک انتظار آغاز یک نهضت

کتاب تفکر و سوادرسانه ای از امسال وارد دوره متوسطه دوم شد و به دانش آموزان تدریس می شود.در همین بدو ورود حواشی زیادی پیرامون تصاویر و یا برخی متون منتشره در این کتاب به وجود آمد که رئیس گروه برنامه ریزی و تالیف این کتاب می گوید برای هر تصویری که در این کتاب قرارداده شده ساعت ها تفکر شده و هیچ تصمیمی بدون مشورت گرفته نشده است.

كتاب«تفكر و سواد رسانه‌ای» از اسفند 1394 وارد جدول ساعات درسی دوره دوم متوسطه و از مهر 1395 وارد مدارس كشور شد. «پرورش توانایی نقد و بررسی هوشمندانه پيام‌های رسانه‌ای، مديريت بهره‌مندی از رسانه‌‌ها و توانایی توليد مؤثّر پيام بوسيله رسانه‌های در دسترس دانش‌آموز»از جمله اهداف این کتاب است که طراحی و تدوين شده است. این کتاب توجه اقشار مختلف را به خود معطوف داشته اگر چه جزو خوشه‌ای از سه درس انتخابی بوده و طبق بررسی های ما در مدارس با استقبال زيادی مواجه شده است.
از آنجا كه رسانه‌ها در همه سطوح و در همه بخش‌های دولتی و خصوصی، نسبت به مسئله‌های اساسی و ملی، مانند آموزش‌ و پرورش و سرنوشت فرزندان خود یا موضوعات مهمی نظیر کتاب‌های درسی توجه و اهتمام و حساسیت دارند و آن را نه به‌مثابه یک خبر و گزارش و گفت‌وگوی مقطعی، بلکه به مثابه کاری اساسی و تأثیرگذار در سرنوشت کشور و فرزندان خود دنبال مي‌کنند. بعد از این بود که بر آن شديم تا اطلاعات دست اول را از طريق سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي در مقام پديدآورنده اثر، در گفت‌وگوی خبرنگار آموزش و پرورش پانا با ميترا دانشور مسئول تيم تاليف و از مؤلفان اين كتاب این موضوعات و انتقادات را پرسیدیم.
 
 
وی در پاسخ به اين سوال که این درس چگونه به جدول ساعات درسی اضافه شد؟ اظهار کرد: سال 90 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش تصويب شد و متعاقب آن در اسفندماه سال 91 برنامه درسي ملي به تصويب رسید. پس از تصويب برنامه درسی ملی، شوراي‌عالي آموزش‌ و پرورش چند مسئوليت بر عهده سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي گذاشت. يكي از اين مسئوليت‌ها، توليد اهداف دوره‌های تحصيلی بود كه این کار انجام شد.
 
 
دانشور ادامه داد: مراحل اعتبار‌بخشی آن نیز طی و برای تصویب به شورای عالی ارسال شد. مورد بعد توليد راهنمای حوزه‌های تربيت و يادگيری بود. يازده حوزه تربيت و يادگيری در برنامه درسی ملی توسط شورای عالی آموزش و پرورش مصوب شده است و علاوه بر آن، سازمان پژوهش، راهنمای برنامه حوزه تفكر و حكمت را هم به عنوان يك فراحوزه توليد كرد كه مراحل پايانی را در دفتر تأليف برای اعتبارسنجی طی مي‌كند. سومين مسئوليتی كه شورای عالی به سازمان پژوهش داده بود، تدوین جدول ساعات درسی است. طبيعتاً وظيفه سازمان پژوهش اين بود كه مطالبات اسناد تحولی آموزش و پرورش را در جدول ساعات درسی لحاظ كند. با مسئوليت مستقيم مديركل دفتر تأليف كتاب‌هاي درسی ابتدایی و متوسطه‌نظری و مطابق معمولِ روندِ برنامه‌ريزی در دفتر، در تعیین نیازها، اولين كار تحليل اسناد بالادستی، يعنی تحليل برنامه درسی ملی و تحليل سند تحول و مبانی نظري آن است كه انجام شد.
 
 
وی گفت: سير تحول جدول ساعات درسی در ايران بررسي ‌شد. مطالعات تطبيقی نیز حول اين موضوع انجام پذيرفت. اين مطالعات منجر به اين شد كه جدول ساعات درسي جديد نوشته شود و دروسي اضافه شوند و براي آن دروس، رويكردهاي خاصي هم در نظر گرفته شود.
 
 
رئیس گروه برنامه ریزی و تالیف کتاب تفکر و سوادرسانه ای ادامه داد: اينكه از عنوان «سواد رسانه‌اي» تنها استفاده نشده و عنوان درس «تفكر و سواد رسانه‌اي» شده، قصدي وجود داشته که ناشی از ضرورت‌هاي متأثر از اسناد تحولي وزارت آموزش‌ و پرورش و نيازهاي امروز و آينده كشور است. عنوان اين كتاب با تأكيد بر تفكر نشانگر اين است كه كتاب قصد پرورش توانايي تفكر در دانش‌آموزان را دارد و به لحاظ توانایی های تفكر، استمرار كتاب‌های تفكر و پژوهش ششم و تفكر و سبك زندگي پايه‌هاي هفتم و هشتم است اما به لحاظ موضوعی، موضوع آن سواد رسانه‌اي است بنابراین درباره سواد رسانه‌ای دانش، مهارت و نگرش‌های ضروری را به دانش‌آموزان ارائه می كند. 
 
 
وی در پاسخ به این سوال که براي توليد اين كتاب چه مدت كار شده است؟ و آيا اين زمان را كافي مي‌دانيد؟ گفت: متعاقب تصويب عنوان اين كتاب در شورای عالي آموزش‌ و پرورش توليد آن از نيمه دوم بهمن سال 1394 آغاز شد. حداكثر شش ماه برای آن زمان داشتيم. در مورد این سؤال هم که آیا شش ماه کار برای تدوین چنین کتابی کافی است، باید بگویم که خیر، این کمترین زمان مورد نیاز بوده است. اما ما علاوه بر این شش ماه، از تجربه زیسته و انباشته چند 10 ساله افراد زیادی استفاده کردیم تا توانسته باشیم در حد وسع و امکان به استانداردهای برنامه‌ريزی درسی و آموزش سواد رسانه‌ای در دنیا نزدیک شویم. ما در اين مدت به جای روش پردازش سريالی كه از زمان به طور خطی استفاده می كند، از روش پردازش موازی در مديريت فرايند برنامه‌ريزی استفاده كرديم.
 
 
 
 
دانشور در مورد سوال دیگر مبنی بر اینکه آيا فرايند علمي برنامه‌ريزی درسی برای توليد اين كتاب طی شده است؟ یادآور شد: ما برای اينكه فرآيند برنامه‌ريزی درست اجرا شده باشد؛ 1ـ اسناد تحولي را تحليل كرديم. 2ـ با حدود 10 نفر از صاحب‌نظران رده اول حوزه علوم ارتباطات اجتماعي مصاحبه كرديم كه از جمله اين استادان دکتر حسينعلي افخمي، دكتر مسعود كوثري، حجت الاسلام دکتر سعیدرضا عاملی، دکتر محمد سلطانی‌فر، دکتر حسین امامی، دکتر شهنازهاشمی، دكتر بهاره نصيری و غیره بودند.3ـ نظرسنجی از386دانش‌آموز در شش اداره‌كل آموز‌ش و پرورش استان‌های آذربايجان شرقی، اصفهان، البرز، شهر تهران، شهرستان‌هاي تهران و هرمزگان انجام دادیم. 4- مطالعه تطبيقی برنامه درسی يونسكو و برخي كشورها را داشته‌ايم.
 
وی ادامه داد: به طور مثال برنامه درسی يونسكو را بررسي كرديم كه در آن برنامه درس سواد اطلاعاتي و سواد رسانه‌ای با هم است. برنامه درسی كانادا را بررسي كرديم كه دقيقاً يك برنامه درسي مسئله‌محور بود. برنامه درسی آمريكا را كه يك مدل سه بعدي در برنامه‌ريزی است و برنامه درسی تركيه را بررسي كرديم. تفاوت‌های آنها نشان می دهد كه كشورها با توجه به نياز خودشان عمل كرده‌اند. 5- مكاتباتی با مركز پژوهش و سنجش افكار سازمان صدا و سیما، معاونت ساماندهي امور جوانان وزارت ورزش و جوانان، پلیس فتا، دانشكده مطالعات جهان دانشگاه تهران، پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، مركز فناوری اطلاعات و رسانه‌های ديجيتال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و... در مورد پژوهش‌ها و تأليفات انجام گرفته توسط آنها داشتيم كه البته فقط مركز پژوهش و سنجش افكار سازمان صدا و سيما به ما پاسخ داد و كارهايش را ارسال كرد.
 
 
رئیس گروه برنامه ریزی و تالیف کتاب تفکر و سواد رسانه ای گفت: از برايند تمام اين مطالعات براساس اصول اعلام شده به گروه مؤلفان، چارچوبي براي كتاب شامل رويكرد، اهداف، ايده‌های كليدی، مفاهيم و مهارت‌های اساسی، فرايند ياددهی يادگيری و شيوه ارزشيابی تدوين و سپس كتاب و ساير اجزاي بسته آموزشي را توليد كرديم.اين مراحل و مراحل بعدي كار در اينفوگرافيك زير نمايش داده شده است.
 
 

 
 
وی در مورد اینکه براي توليد اين كتاب از چه گروهي از متخصصان علوم ارتباطات و رسانه استفاده شده است؟ گفت: بايد دانست كه رسانه و سواد رسانه‌ای موضوع حوزه علوم ارتباطات اجتماعي است اما همين كه اين موضوع به آموزش سواد رسانه‌اي تبديل شد موضوعي بين رشته‌اي در حوزه‌های علوم تربيتی(برنامه‌ريزی درسی، طراحی آموزشی، تكنولوژی آموزشی)، علوم اجتماعی(علوم ارتباطات اجتماعی، جامعه‌شناسی، مطالعات فرهنگي،مردم‌شناسی و ...)، روانشناسی تربيتی و فلسفه تعليم و تربيت مي‌شود. همان‌گونه كه در ابتدای گفت‌وگو اشاره شد اين كتاب به‌واسطه مصوبه شورای عالی آموزش و پرورش تفكر و سواد رسانه‌ای نام دارد و نام تفكر تصادفي بر آن نهاده نشده است. بنابراین تركيب شورای برنامه‌ريزی و تيم تأليف مي‌بايد متشكل از متخصصان برنامه‌ريزی درسی، طراحي آموزشي، تكنولوژي آموزشي، متخصص موضوعي (علوم ارتباطات و ...)، فلسفه تعليم و تربيت، دبير با تجربه در دوره تحصيلی مربوطه ‌باشد؛ در شورای برنامه‌ريزي و تيم تأليف اين كتاب متخصصان برنامه‌ريزی درسی، علوم ارتباطات اجتماعی، الهيات، مديريت اجرايی و بازرگانی(با تجربه كار تحليل و توليد تبليغات)، دبير باتجربه جامعه شناسی و آموزش سواد رسانه‌ای (كه البته سابقه تأليف هم دارند) حضور داشته‌اند. اكثر اين افراد براساس تجربه زيسته آموزش سواد رسانه‌ای در مدارس انتخاب شده‌اند.
 
دانشور با اشاره به اینکه نیاز به حضور نفراتی از بخش های دیگر در این ترکیب تالیف کتاب وجود داشت گفت: به طور قطع جای تكنولوژيست آموزشی، روانشناس، و جامعه‌شناس در اين تيم خالي بود كه بايد در سال آينده اضافه شود. افرادی را هم با تجربه مفيد شناسايي كرده‌ايم كه به ما مي‌پيوندند.
 
 
 
 
دانشور در پاسخ به این سوال که چه تفاوت‌هايي به لحاظ روش آموزش بين اين كتاب با ساير كتاب‌هاي درسی وجود دارد؟ ادامه داد:
انتخاب و سازماندهی محتوای كتاب مسأله محور بوده بنابراین به جای ارائه مستقيم مفاهيم ابتدا ذهن دانش‌آموزان درگير حل مسئله‌ای مي‌شود و در يك موقعيت مؤثر آموزشی مسئله را حل مي‌كند. نمونه موقعيت‌هاي مؤثر استفاده شده در كتاب شامل مواردي مانند
 
o قرار گرفتن در موقعیت‌های فرضی يك ارتباط‌ گر (توليدكننده يا فرستنده پيام) و تصميم‌گيری در آن موقعيت
 
o تحليل، نقد و مقايسه مطالعات موردی
 
o تدریس اعضای تیم به يكديگر
 
o اجرای شيوه محاکم قضایی
 
o استفاده از جداول ارزیابی توليدات رسانه‌ای
 
o استفاده از جداول خودارزيابی
 
o استخراج مفهوم از مثال
 
o انجام و ارائه پروژه‌هاي (طرح‌های) توليد پيام‌های رسانه‌ای
 
o مشاهده محيط و يافتن و ارائه پيام‌های رسانه‌ای با موضوعات يا فنون اقناعی مشخص
 
o برگزاری مسابقه و ... بوده است.
 
وی افزود: به طور مثال در درس 7 از شيوه تدريس اعضای تيم استفاده شده است. در اين درس كه فنون اقناع نام دارد ابتدا مفهوم اقناع و هدف آن ارائه میشود. سپس دانش‌آموزان در گروه‌هاي خود قرار مي‌گيرند و فنون معرفي شده در صفحات 49 الي 52 كتاب براي تحليل بين اعضای گروه تقسيم مي‌شود. هر فرد ابتدا ويژگیهاي مورد تأكيد و مثال‌های ارائه شده در تعريف را استخراج و خود نيز مثال‌هایی به آن اضافه میكند. سپس اعضای گروه‌های مختلف كه متن مشابهی را تحليل كرده‌اند در يك‌جا قرار میگيرند و يافته‌های خود را با يكديگر تبادل میكنند و برای ارائه آن فن يا فنون به ساير اعضای گروه آماده مي‌شوند. سرانجام اعضای گروه به جای خود بازگشته و فن مورد نظر را به ساير اعضای گروه ارائه مي‌كنند.
 
دانشور گفت: تا اين مرحله دانش‌آموزان مهارت تحليل يك متن نوشتاری و مهارت‌های ارائه آن به ديگران را تمرين كرده‌اند. پس از آن برای اطمينان از درك مفهوم هر فن توسط دانش‌آموزان فيلم‌ها، تصاوير و متونی(كه برخي از آنها در كتاب آمده است) توسط معلم ارائه مي‌شود كه دانش‌آموزان فن يا فنون اقناع به كار رفته در آن را شناسايی كنند. معلم نيز توضيحات تكميلی را ارائه میكند. دانش‌آموزان در طول هفته نيز جهت انجام تكليف در خانه، محيط و توليدات رسانه‌ای را با دقت بيشتری مورد مشاهده قرار مي‌دهند تا نمونه‌هایی برای فنون اقناع بيابند.
 
 
رئیس گروه برنامه ریزی و تالیف کتاب تفکر و سوادرسانه ای در مورد اینکه چه كساني دبيران اين درس خواهند بود و برای آماده‌سازی آنها چه كاری انجام شده؟ گفت: در رابطه با موضوع دبيران اين درس، طبيعی است درسی كه تاكنون سابقه‌ای در نظام آموزش عمومی و عالی كشور نداشته است دبيری هم براي آن نداشته باشد. اما به روال معمول در انتخاب دبيران اين درس تأكيد بر انتخاب از دبيرانی با رشته‌های مرتبط و تجربه مناسب آموزشی بوده است. از 15 تا 22 شهريور با شركت حدود 110 نفر، دو دوره تأمين مدرس كشوری در پرديس نسيبه دانشگاه فرهنگيان برگزار شد. اين مدرسان، به مدت 32 ساعت در استان‌ها، معلمان را با كتاب و روش آموزش آن آشنا مي‌كنند. كتاب معلم و فيلم آموزش معلمان نيز توليد شده است كه در اختيار معلمان قرار مي‌گيرد. همچنين اين افراد از طريق اجرای برنامه مهارت‌های اجرا را افزايش مي‌دهند.
 
 
وی با تاکید براینکه تصاوير اين كتاب با كتاب‌هاي ديگر تفاوت دارد و ويژگي‌های خاصی در انتخاب تصاوير مدنظر قرار گرفتیم افزود: در دروس اين كتاب از 168 تصوير (به جز تصاوير جلد) و 7 آيكون تكرارشونده استفاده شده است. كاركرد تصاوير اصلی، تعميق يادگيری مضمون درس و كاركرد آيكون‌ها، راهنمایی سريع دانش‌آموز بوده است. ويژگیهايي مانند در خدمت متن بودن تصاوير براي درك بهتر مباحث تخصصي كتاب ؛ ارتباط برقرار كردن مخاطب با تصاوير به لحاظ ويژگیهای سنی (نيازها، علايق، توانايي‌ها) ؛ انتخاب تصاوير با رعايت ملاحظات جنسيتی (قابليت ارائه در كلاس‌های دخترانه و پسرانه به طور مشترك) ؛ فراهم آوردن حداقل محتوای تصويری با درك تفاوت در ميزان دسترسی معلمان و دانش‌آموزان  سراسر كشور رد نظر گرفته شده است.
 
 
 
 
میترا دانشور در پایان رد پاسخ به این سوال که آيا اين كتاب در سال 96 تغييراتی خواهد داشت؟ گفت: بله، تاحدودی. از ابتدا نيز اعلام شده بود كه محتوای اين كتاب در سال بعد و حتي سال‌های بعد تغييراتی خواهد داشت،اصولاً ماهيت اين كتاب ايجاب میكند كه هر سال به‌روز شود. البته به نظر نمي‌رسد چارچوب برنامه آن تغيير كند اما تنوع بخشی به موقعيت‌های مؤثر، پرداختن به مغالطات و تصويرسازی براي موضوعات از مواردی است كه انجام مي‌شود. هم‌اكنون ارزشيابی تكوينی اين كتاب به روال معمول سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشی، به طور رسمی توسط پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش آغاز شده است؛ نتايج ارزشيابي در چاپ آينده اعمال مي‌شود.
منبع: خبرگزاري  آموزش و پرورش پانا
بازگشت به ليست اخبار