مقاله ها
 
 
 
پژوهش‌هاى دانش‌آموزي؛ يک گام در راه توسعه

عباس شکوري، محمد رضا متولى باشى نايينى (کارشناسان روش‌هاى آموزشي)

آنچه از مفهوم علم و روش علمى در ذهن استنباط مى‌شود مجموعه‌اى از دانستنى‌ها و يا معلوماتى است که براساس تجربه و يا آزمايش کنترل شده و منظم به دست مى‌آيد. در واقع مطالعه منظم براى کشف و فهم قوانين هستى را علم گويند؛ استفاده از روش‌هاى علمى براى مطالعه پديده‌ها، رابطه‌هاى علي، شناخت و استدلال را که با نظمى ساختارى و هدفمند همراه باشد پژوهش مى‌گوييم؛ براى رفتن به يک سطح تاريک بايد حتما با خود نورى همراه داشته باشيم که اين نور در واقع ابزار و روش کار ماست و در دايره پژوهش مى‌گنجد.

دکارت در اثر معروفش بنام “گفتار در روش” روش را راهى مى‌داند که به منظور دستيابى به حقيقت در علوم بايد پيمود و در عرف،‌ ما روش را تدبيرى براى شناخت حقيقت مى‌دانيم. آنچه در روش مهم است و يا ويژگى‌هاى روش را تشکيل مى‌دهد اين است که به کشف مجهولات کمک کند يا قواعدى هستند که در هنگام بررسى واقعيات به کار مى‌روند.

انتظام )systematization( يا برخوردارى منظم، عقلانى بودن rationality يا مبتنى بر خرد و سنجش، روح علمى scientific spirit يعنى داشتن صفت تسلط بر خويشتن، سعه‌صدر، تواضع و بى‌طرفي، واقعيت‌گرايى realism يا به عبارتى پرهيز از درون‌کاوي، از جمله اصولى هستند که در پژوهش به آن محتاج هستيم و از ويژگى‌هاى روش محسوب مى‌شوند.

آنچه ما در پى آن هستيم اين است که بدانيم دانش‌آموزان ما در هنگام تعليم و تربيت در چه وضعيتى از روش‌شناسى و پژوهش قرار دارند؛ اين مقدمات به ما کمک مى‌کند تا با مفاهيمي، سيستم تعليم و تربيت خود را با همه تنگناهايى که دارد بهتر بشناسيم. در حال حاضر با 14 ميليون دانش‌آموز جوياى دانش روبرو هستيم. برنامه درسى ما در کليه ادوار بر خلاقيت و پژوهش دانش‌آموزان تاکيد داشته و در کتاب‌هاى درسى نيم‌نگاهى به اين مسئله شده است و اين مفاهيم را مى‌توان به عينه رديابى کرد؛ آنچه مسلم است اين است که اين دو واژه در همه زمان‌ها و مکان‌ها نيازمند امکانات و تجهيزات و نيروى انسانى بوده‌اند و کسى نمى‌تواند تصور کند که برنامه درسى بدون عامل اجراى آن يعنى معلم توان عملياتى داشته باشد و نمى‌توان تصور کرد که معلم و برنامه درسى بدون امکانات و تجهيزات مورد نياز، راه به جايى ببرد. اگر اين سه عامل همزمان باهم حرکت نمايند امر به پژوهش و خلاقيت تحرک‌آفرين خواهد شد. آقاى ديويد هاپکينز در کتاب خود با عنوان: “پژوهش در کلاس درس” اخلاق حرفه‌اى براى تدريس را تاکيد داشته و از واژه پژوهشگر براى معلمان استفاده مى‌نمايد. اينکه سطح دانش معلمان را در حوزه پژوهشى بکاويم خود نيازمند بحث مفصل خواهد بود؛ در اين نوشتار قصد داريم تصميم‌سازى حوزه تعليم و تربيت را درخصوص پژوهش‌هاى دانش‌آموزى بررسى کنيم.

بعد از آنکه صاحب‌نظران و کارشناسان تعليم و تربيت کاستى‌هايى را در بخش پژوهش‌هاى دانش‌آموزى در مدارس متوسطه احساس کردند و حداقل به اين اجماع رسيدند که در حال حاضر شرايط و امکانات لازم در سه حوزه ياد شده يعنى معلم پژوهشگر، تجهيزات پژوهشى و برنامه درسى راهبر در امر پژوهش باهم همپوشانى ندارند ناگزير شدند مراکزى را در شهرستان‌ها با نام “پژوهش‌سراى دانش‌آموزي” پيشنهاد داده و به مسئولان کمک کنند آن را در مرحله راه‌اندازى قرار دهند.

اين پژوهش‌سراها با اين اهداف که: دانش‌آموزان خلاق، تلاشگر، اهل مطالعه، برجسته و پژوهشگرى را که شرايط و فرصت انجام مطالعه و پژوهش در مدارس ندارند، در اين مراکز جمع کرده و با امکاناتى که فراهم شده است به انجام ايده‌هاى خلاقيت‌آفرين آنان جامه عمل بپوشانند. اين مراکز در حال حاضر پنجمين سال فعاليت خود را سپرى مى‌کند و تا کنون در سراسر کشور در بيش از 200 شهر داير شده و از امکانات پژوهشى برخوردارند. اصولا در شاخص‌هاى توسعه، پژوهش از اهميت و اعتبار بالايى برخوردار است و در همه زمينه‌هاى علوم، اين پژوهش است که نشان مى‌دهد “موفقيت و عدم موفقيت” در چه ميزان و محکى قرار دارند؛ مخصوصا در حوزه فرهنگ و تعليم و تربيت، پژوهش است که محوريت ارتقاى سازمانى را با خود به همراه دارد.

آموزش “پژوهش محور” يکى از ايده‌هاى آرمانى صاحب‌نظران تعليم و تربيت مى‌باشد به نحوى که ما در مراتب فرآيند ياددهى و يادگيري، پژوهش را به عنوان يک اصل قرار داده و دانش‌آموزان را در مواجهه با موضوعات درسى کنجکاوانه و پرسشگرانه مديريت مى‌کنيم و چيستى و چرايى موضوعات را براى آنان برجسته مى‌نماييم. در هر حال ظرفيت‌سازى پژوهشى از روى تجارب بعضى از مجريان آموزش‌ و پرورش کشور به گونه‌اى تحقق يافت که هم‌اکنون اين مراکز پژوهشى در سازمان‌هاى آموزش و پرورش با طراحى آزمايشگاه شيمي، فيزيک، زيست‌شناسي، نجوم، سايت، رايانه، کتابخانه، سالن مطالعه، روبوتيک و روبوکاپ، مکانيک، الکترونيک، فناورى‌ نانو و ده‌ها رشته ديگر در شرايطى است تا دانش‌آموزان جوياى علم و انديشه را به اهداف خود نزديک نمايند.

آنچه که در اين حرکت پژوهشى براى جامعه دانش‌آموزان حائز اهميت مى‌باشد، تمرين پژوهش و کسب تجربه در زمينه‌هاى مختلف علوم است که شايد سال‌ها در تعليم و تربيت ما در حاشيه مانده است. نويسنده مشهور به نام مينا آنتريم (1872) مى‌گويد: تجربه، معلم بسيار خوبى است اما حق‌التدريس آن بسيار گران است. وقوف به اين جمله مويد اين واقعيت است که پژوهش نيازمند تمرين است و اين تمرين شايد به چند دهه نيز برسد تا سيستمى “پژوهش محور” را براى هميشه نه تنها در پژوهش‌سراها بلکه در مدارس خود به بوته عمل نزديک نماييم؛ به قول انديشمندى که مى‌گفت: پژوهش، گران ‌سنگ است و گران جان مى‌خواهد تا به تحقق آن اقدام کند” و بى‌مناسبت نيست تا کلامى از نويسنده پرتلاش ايرانى يعنى احمد عزيزى را بياوريم که مى‌گويد: “اى شيرين سخت و اى سخت شيرين”. در واقع پژوهشگران وقتى شروع به انجام پژوهش مى‌کنند ده‌ها راه تاريک و پيچيده را در جلو چشمان خود نظاره‌گرند و وقتى از معابر علمى براى پيمودن مسير کمک مى‌گيرند، به اين درک مى‌رسند که تا چه ميزان اين جستارگشايى براى آنان حلاوت دارد و هميشه در پس اختراعات و اکتشافات و خلاقيت‌هاست که لحظه‌هاى خوش و لذت‌بخش نهفته است که هيچ‌گاه نمى‌توان آن را به رشته تحرير درآورد.

وضعيت موجود:

علاوه بر 250 مرکز پژوهشى خاص دانش‌آموزان بيش از هزار نفر نيروى انسانى تمام وقت که عموما تحصيلات عاليه دارند مديريت و کارشناسى اين مراکز را به عهده داشته و هم اکنون بيش از 50 هزار دانش‌آموز در پژوهش‌سراها به طريق ممکن خدمات پژوهشى دريافت مى‌کنند و عضو اين مراکز هستند.

بيش از دو هزار دبير پژوهشگر به طور مستقيم و به صورت پاره‌وقت با اين مراکز پژوهشى همکارى دارند. اين دبيران در رشته‌هاى گوناگون مهارت داشته و به عنوان راهنما و مشاور در خدمت دانش‌آموزان هستند.

هرسال بيش از بيست ميليارد ريال بودجه خاص اين مراکز جهت توسعه، تجيهز، راه‌اندازى و کيفت‌بخشى پژوهش‌هاى دانش‌آموزى اختصاص مى‌يابد.

ايجاد نمايشگاه‌ها براى دستاوردهاى پژوهشى دانش‌آموزان، همايش‌هاى علمى براى معرفى توانمندى‌هاى پژوهشى آنان، دعوت از پژوهشگران بنام در کشور، استفاده از ايده‌هاى برتر و مطالعات تطبيقى در غناى پژوهشى دانش‌آموزان و ثبت آثار آنان توسط اداره کل ثبت شرکت‌ها و مالکيت صنعتى از جمله اقدامات اثر بخش بوده است.

ارتباط دانش‌آموزان با مراکز پژوهشى کشور از جمله دانشگاه‌ها، صنايع، شيلات مخابرات، سازمان‌هاى فرهنگى و ... به نسبت تحقق يافته است.

راهبردها:

اين باورها بايد در کليه ساختار آموزش و پرورش ايجاد شود که توسعه اين مراکز نبايد در بخش “هزينه کرد” تعريف شود بلکه بايد به عنوان سرمايه‌گذارى به آن نگاه کرد.

از آنجايى که اين مراکز به نيروى انسانى پيش‌برنده نيازمند بوده، بايد شرايط را طورى آماده کرد که نيروهاى کارآمد و پژوهشگر با علاقه و جذابيت خاصى به اين مراکز هدايت شوند.

بودجه حوزه تحقيقات دانش آموزى را بايد به عنوان يک اولويت افزايش داد.

براى تمرين پژوهش بايد کم‌کم مدارس را در اين زمينه فعال نمود تا روش‌شناسى پژوهش به طور تدريجى وارد فاز اصلى يعنى “مدرسه” شود؛ البته براى اين کار بايد نوع ساختار مدرسه، نيروى انسانى و تجهيزات بازانديشى شود و مدارسى که اين ظرفيت‌ها را دارا مى‌باشند، براى اجراى پايلوت انتخاب شوند.

اگرچه براى دانش‌آموزان پژوهشگر مقرر است برنامه و ضوابط حمايتى در نظر گرفته شود، اما اين ايده بايد بيش از‌پيش در سطح وسيعى جهت انگيزه افزايى دانش‌آموزان کار کرد داشته باشد.

دانش‌آموزانى که داراى ثبت آثار هستند بنا به فراخور و علاقه تحصيلي، گذرى آسان جهت ورود به دانشگاه‌ها‌ و موسسات آموزش عالى داشته باشند و در سوابق تحصيلى آنان لحاظ شود.

در هر حال ما مترصد اين اتفاق هستيم که اگر ساز و کارهاى لازم و کافى براى فرهنگسازى پژوهش و تمرين پژوهشى دانش‌آموزان بيشتر مهيا شود، مى‌توان آموزش و پرورش با بصيرت و پويا را نظاره‌گر شد؛ چه يکى از مولفه‌هاى چشم‌انداز بيست ساله ما رسيدن به اين اهداف مى‌باشد.

منابع و مآخذ:

- روش‌هاى تحقيق در علوم اجتماعي، باقر ساروخاني، انتشارات پژوهشگاه مطالعات علوم انسانى و فرهنگي. چاپ پنجم، 1378

- روش‌هاى علمى تحقيق در علوم انساني، عباس‌زاده، انتشارات دانشگاه اروميه، چاپ اول، 1380

- پژوهش در کلاس درس، ديويد هاپکينز، ترجمه وفايى و مرعشي، انتشارات دفتر پژوهش‌هاى فرهنگي، چاپ اول، 1384

- فرهنگ فشرده نقل قول‌هاى جهان، استيبس و راين تيث، ترجمه اخوان ثالث، نشر دانا، چاپ اول، 1373
بازگشت به ليست اخبار