استانداردهاي آموزش

روان شناسي در دوره‌ي دبيرستان

 

مؤلف: زهره مجدآبادي فراهاني ، 12 اسفندماه 1381

 

مقدمــه

  روان‌شناسي را عموماً  مطالعه‌ي علمي رفتار و فرآيندهاي رواني تعريف مي‌كنند. رفتار به معناي ‌“‌فعاليت موجود زنده است كه به صورت مستقيم قابل مشاهده باشد,” ، مانند فعاليت‌هاي عضلاني (جنبش قسمتي از بدن) و غدد درون ريز (اشك، عرق ، بزاق و ...). در حالي كه فرآيندهاي رواني “ به فعاليت‌هايي اطلاق مي‌گردند كه حاكي از اشكال پيچيده‌تري از توحيد يافتگي يا سازمان يافتگي رفتارند،” شامل فرآيندهاي يادگيري، هيجان ، ادراك و غيره. روان‌شناسان با بهره‌گيري از روش‌هاي پژوهشي ، توصيفي، همبستگي و آزمايشي به تبيين ، پيش‌بيني و كنترل رفتار و فرآيندهاي رواني مي‌پردازند.

  مسائلي كه انسان امروزي با آن دست به گريبان است ؛ از جمله،  بيماري‌ قلبي، ايدز، تصادفات ، اختلالات تغذيه ، اعتياد، خشنونت و خودكشي با فناوري‌هاي حاصل از علوم طبيعي به تنهايي قابل حل نيستند. اين مسائل از رفتار ناشي مي‌شوند و اداره‌ي موفقيت‌آميز آن‌ها به تغيير رفتار نياز دارد. علم روان‌شناسي در حل مسائل جامعه نقش زيادي مي‌تواند ايفا كند؛ به عبارت ديگر، حجم زيادي ازدانشي كه در مورد رفتار و فرآيندهاي رواني وجود دارد ، مي‌تواند در حل مسائلي كه با آن روبه‌رو هستيم به كار بسته شود، هم‌چنين روان‌شناسي ارزش زيادي براي توانايي انسان‌ها در جهت رشد و تغيير قائل است. مداخلات درماني و ديگر كاربردهاي روان‌شناسي به انسان‌ها كمك مي‌كند كه با مشكلات مواجه شوند و تغييراتي ايجاد كنند كه به زندگي آن‌ها بهبود بخشد.

  موفقيت روان‌شناسي در حل مشكلات رفتاري تا حدي در گرو شهرونداني آموزش ديده است ، به عبارتي ديگر از آن‌جا كه انسان‌ها مي‌توانند از خلال درك بهتر رفتار و فرآيند‌هاي رواني كيفيت زندگي خود را بهبود بخشند، آموزش روان‌شناسي يك اولويت محسوب مي‌گردد و بهترين مكان براي اين آموزش ، مدرسه و حضور درس روان‌شناسي با پايه‌هاي علمي در دوره‌ي دبيرستان است.

  حال اين سؤال مطرح مي‌گردد كــه دانش‌آموزان دوره‌ي دبيرستان در درس روان شناسي بايد چه بيامـــوزند؟ در پاسخ بــه اين سؤال بــه سنــدي اشاره خواهيم كرد كه انجمن روان‌شناسي ا مريكا‌‌‌‌‌‌‌ (APA) ،  يك سازمان علمي و تخصصي روان‌شناسي با بيش از 150000 عضو در جهان و 55 بخش تخصصي و بزرگ‌ترين انجمن روان‌شناسان در جهان، آن را در سال 1995 ميلادي منتشر كرده است . اين انجمن با تشكيل كميته‌اي متشكل از روان‌شناسان با تجربه، دبيران دوره‌ي متوسطه و استادان دانشگاه به تدوين استانداردهاي درس روان‌شناسي در دوره ي دبيرستان همت گماشت. رسالت اين كميته آن بود كه سندي را آماده سازد كه براي سياستمداران ، رهبران آموزشي ، برنامه‌ريزان درسي، معلمان ، والدين و ديگر دست‌اندركاران قابل استفاده باشد و در آن ، آن‌چه را كه دانش‌آموزان در درس روان‌شناسي دوره‌ي دبيرستان بايد بدانند و پس از اتمام درس به آن عمل كنند، تعيين گردد. سند به گونه‌اي  تهيه گرديده است كه با ارائه استانداردهاي محتوايي وعملكردي ، راهنماي برنامه‌ريزان درسي است و با تعيين شاخص‌هاي عملكردي ، راهنماي معلمان در طراحي آموزشي است.

  دراين سند،‌علاوه بر طرح استانداردهاي محتوايي،‌ استاندارد‌هاي عملكردي، شاخص‌هاي عملكردي، اهداف درس روان‌شناسي دوره‌ي دبيرستان ، توصيه‌هايي نيز براي تدوين و حفظ و تجديدنظر در برنامه‌ي درسي به منظور آموزش كيفي روان‌شناسي ، ارائه گرديده است. در اين سند اهميت در نظر گرفتن كليه ابعاد تنوع (به طور مثال فرهنگي ، قومي، نژادي ، سني ، مذهبي ، جنسي و ...) تكنولوژي و يادگيري فعال در برنامه‌ي درسي توضيح داده و برآن تأكيد شده است.

  پنج اصطلاح كليدي در تدوين اين سند به‌كار رفته‌اند:

  قلمرو: يك قلمرو، مجموعه‌اي از حوزه‌هاي محتوايي به هم مرتبط است.

  حوزه استاندارد: هر حوزه استاندارد به يك عنوان يا يك واحد اصلي كه مبين يك بخش فرعي روان‌شناسي است، اطلاق مي‌گردد.

  استاندارد محتوايي: هر استاندارد محتوايي آن‌چه را دانش‌آموز بايد پس از اتمام واحد درسي دوره ي دبيرستان بفهمد ، توصيف مي‌كند.

  استاندارد عملكردي : هر استاندارد عملكردي آن‌چه را كه دانش‌آموز بايد بتواند در رابطه با استاندارد محتوايي انجام دهد، بيان مي‌دارد.

  شاخص عملكردي: هر شاخص عملكردي فرصت‌هايي را توصيف مي‌كند كه دانش‌آموزان با آن‌ها استاندارد را نشان مي‌دهند و معلمان با آن‌ها استاندارد را مي‌سنجند.

ساختار استانداردها

  استانداردها از پنج قلمرو تشكيل يافته‌اند: قلمرو روش‌ها ، قلمرو زيست روان‌شناختي، قلمرو شناختي ، قلمرو تحولي و قلمرواجتماعي فرهنگي. در قلمرو يك يا چند حوزه استاندارد وجود دارد كه در مجموع پانزده حوزه استاندارد تعيين شده‌اند. هر حوزه استاندارد از استانداردهاي محتوايي خاصي تشكيل يافته است كه در مجموع 70 استاندارد محتوايي وجود دارند. هر استاندارد محتوايي خود به استانداردهاي عملكردي خاصي تقسيم مي‌شود.  در نهايت هر استاندارد عملكردي، شاخص‌هاي عملكرد‌ي متفاوت ممكن را در اختيار قرار مي‌دهد؛ يعني، شيوه‌هايي كه دانش‌آموزان مي‌توانند دانش و درك خود را از هر استاندارد عملكردي نشان دهند.

  همان‌طور كه اشاره شد اين استاندارد‌ها از پنج قلمرو محتوايي تشكيل يافته‌اند، در اين سند توصيه شده است، براي آن كه روان‌شناسي را بتوان به خوبي ارائه داد ،‌حداقل يك واحد (حوزه) از هر قلمرو براي تدريس انتخاب شود و اين انتخاب براساس زمان تدريس ، نيازهاي دانش‌آموزان و استعداد معلمان صورت گيرد.

  از نظر مؤلفان سند ، در يك تدريس خوب افزون بر توجهاتي كه از نظر محتوايي مي‌شود بايد پرورش تحول توانايي‌ها و بازخوردها (نگرش‌ها)ي خاص مورد توجه قرار گيرد. به‌طورمثال، بايد در دانش‌آموزان دبيرستاني ، كنجكاوي در مورد علل رفتار انساني ايجاد گردد. آن‌ها بايد ياد بگيرند كه از تبيين‌هاي ساده‌نگرانه نسبت به رفتار امتناع ورزند و به تبيين‌هاي غني‌تر و پيچيده‌تر روي آورند. پاره‌اي از استانداردهاي محتوايي به توانايي‌ها و بازخوردهاي خاصي بيش از توانايي‌ها و بازخوردهاي ديگر تأكيد مي‌ورزند.

  در ادامه به بيان قلمرو ، حوزه‌هاي استاندارد و استانداردهاي محتوايي سند اكتفا مي‌كنيم. خوانندگان مي‌توانند براي مطالعه بيشتر به نشاني اينترنتي انجمن روان‌شناسي آمريكا     (APA)مراجعه كنند:

http://www.apa.org/ed/natlstandards.html

قلمروهاي محتوايي و حوزه‌هاي استاندارد

 

اجتماعي- فرهنگي

تحولي

شناختي

زيست روان‌شناختي

روش‌ها

قلمروها

تفاوت‌هاي فردي

شخصيت و سنجش

اختلالات روان‌شناختي

درمان اختلالات روان‌شناختي

ابعاد اجتماعي و فرهنگي رفتار

تحول در گستره‌ي زندگي

يادگيري

حافظه

تفكر و زبان

حالت‌هاي هشياري

مبناهاي زيست‌شناختي رفتار

احساس  و ادراك

انگيزش و هيجان

تنيدگي ، مقابله و سلامتي

 مقدمه و روش‌هاي تحقيق

حوزه‌هاي استاندارد

 

 

حوزه‌‌ي استاندارد : مقدمه و روش‌هاي تحقيق

 

استانداردهاي محتوايي:

پس از اتمام اين واحد ، دانش‌آموزان در مي‌يابند:

1-  ديدگاه‌هاي معاصر مورد استفاده روان‌شناسان براي درك رفتار و فرآيندهاي رواني

2-  شاخه‌هاي اصلي روان‌شناسي و فرصت‌هاي حرفه‌اي اين رشته

3-  راهبردهاي تحقيقي مورد استفاده روان‌شناسان براي كشف رفتار و فرآيندهاي رواني

4-  هدف و مفاهيم بنيادي آمار

5-  مباحث اخلاقي پژوهش با انسان و ديگر حيوانات

6-  توسعه روان شناسي به عنوان يك علم تجربي

حوزه ي ا ستاندارد : مبناهاي زيست‌شناختي رفتار

 

استانداردهاي محتوايي:

پس از اتمام اين واحد، دانش‌آموزان در مي يابند:

1-  ساخت و كنش نرون

2-  سازمان نظام عصبي

3-  سازمان سلسله مراتبي ساختار و كنش مغز

4-  تكنولوژي‌ها و روش‌هاي باليني مطالعه مغز

5-  كنش‌هاي تخصص يافته نيم‌كره‌هاي مغز

6-  ساخت و كنش سيستم غدد درون‌ريز

7-  چگونه وراثت با محيط براي تأثير بر رفتار تعامل دارد.

8-  چگونه مكانيزم‌هاي روان‌شناختي تحت تأثير تكامل قرار دارد.

حوزه‌ي استاندارد : احساس و ادراك

 

استاندارد‌هاي محتوايي:

پس از اتمام اين واحد ، دانش‌آموزان در مي‌يابند:

1-  مفاهيم بنيادي كه قابليت‌ها و محدوديت‌هاي فرآيند‌هاي حسي را تبيين مي‌كنند.

2-  تعامل شخص و محيط در تعيين ادراك

3-  ماهيت توجه

حوزه‌ي استاندارد: انگيزش و هيجان

استانداردهاي محتوايي:

پس از اتمام اين واحد، دانش‌آموزان در مي‌يابند:

1-  مفاهيم انگيزشي

2-  سرنخ‌هاي زيست شناختي و محيطي برانگيزاننده كشاننده‌ها يا انگيزه هاي بنيادي

3-  نظريه‌هاي اصلي انگيزش

4-  تعامل عوامل زيست‌شناختي و فرهنگي در تحول انگيزه‌ها

5-  نقش ارزش‌ها و انتظارات در تعيين انتخاب و نيرومندي انگيزش

6-  جنبه‌هاي فيزيولوژيكي ، عاطفي، شناختي و رفتاري هيجانات و تعامل اين جنبه‌ها

7-  اثرات انگيزش و هيجان بر ادراك ، شناخت و رفتار

 

حوزه‌ي استاندارد : تنيدگي ، مقابله و سلامتي

 

استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  منابع تنيدگي

2-  واكنش‌هاي فيزيولوژيكي به تنيدگي

3-  واكنش‌هاي روان‌شناختي به تنيدگي

4-            راهبردهاي شناختي و رفتاري براي مواجهه با تنيدگي و ارتقاء سلامتي

حوزه‌ي استاندارد : تحول در گستره‌ي زندگي

 

 استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  تحول به‌منزله‌ي يك فرآيند مادام‌العمر

2-  فنون پژوهشي مورد استفاده براي جمع‌آوري داده‌ها در مورد فرآيند تحولي

3-  نظريه‌هاي مرحله‌اي تحول

4-  مباحثي كه در مورد فرآيند تحولي وجود دارد  (طبيعت / تربيت, پيوستگي / ناپيوستگي، ‌ثبات‌/‌عدم ثبات ، دوره‌هاي حساس).

5-            تأثير تكنولوژي بر جنبه‌هاي گستره‌ي زندگي

 

 

حوزه‌ي استاندارد : يادگيري

 

استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  مشخصات يادگيري

2-  اصول شرطي شدن كلاسيك

3-  اصول شرطي شدن عامل

4-  مؤلفه‌هاي يادگيري شناختي

5-  نقش زيست‌شناسي و فرهنگ در تعيين يادگيري

حوزه‌ي استاندارد : حافظه

 

استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  رمزگرداني يا وارد شدن اطلاعات در حافظه

2-  سيستم حافظه كوتاه مدت و دراز مدت

3-  بازيابي يا خارج شدن اطلاعات از حافظه

4-  مبناهاي زيست‌شناختي حافظه

5-  روش‌هاي بهبود حافظه

 

 

حوزه‌ي استاندارد : تفكر

 

استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  عناصر مبنايي تشكيل‌دهنده‌ي فكر

2-  راهبردها و موانع درگير در حل مسأله و تصميم‌گيري

3-  ويژگي‌هاي ساختاري زبان

4-  نظريه‌ها ومراحل تحولي اكتساب زبان

5-  پيوندهاي بين تفكرو زبان

حوزه‌ي استاندارد : حالت‌هاي هشياري

 

استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  مشخصات خواب و نظريه‌هايي كه تبيين مي‌كنند چرا مي‌خوابيم.

2-  نظريه‌هاي مورد استفاده براي تبيين و تفسير روياها

3-  پديده‌هاي مبنايي هيپنوتيزم و موارد استفاده‌ي آن

4-  مقوله‌هاي داروهاي روان فعال و اثرات آن‌ها

 

 

حوزه‌ي استاندارد : تفاوت‌هاي فردي

 

استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  مفاهيم مرتبط با اندازه‌گيري تفاوت‌هاي فردي

2-  تأثير وتعامل وراثت ومحيط بر تفاوت‌هاي فردي

3-  ماهيت هوش

4-  ماهيت آزمون‌گري هوش

حوزه‌ي استاندارد : شخصيت و سنجش

 

استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  منظور از شخصت و سازه‌هاي شخصيتي چيست؟

2-  روي‌آورد‌ها و نظريه‌هاي شخصيت

3-  ابزارهاي سنجش مورد استفاده در شخصيت


 

حوزه‌ي استاندارد : اختلالات روان‌شناختي

 

استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  مشخصات و مبناهاي رفتارنابهنجار

2-  روش‌هاي مورد استفاده در كشف رفتار نابهنجار

3-  مقوله‌هاي اصلي رفتار نابهنجار

4-  تأثير اختلالات رواني

 

حوزه‌ي استاندارد : درمان اختلالات روان‌شناختي

 

استانداردهاي محتوايي

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  روش‌هاي برجسته‌ي مورد استفاده در درمان افراد مبتلا به اختلالات

2-  انواع متخصصاني كه درمان مي‌كنند.

3-  چالش‌هاي قانوني و اخلاقي مداخله‌كننده در ارائه خدمات درماني

 


 

حوزه‌ي استاندارد : ابعاد اجتماعي و فرهنگي رفتار

استانداردهاي محتوايي

 

پس از اتمام اين واحد، دانش ‌آموزان در مي‌يابند:

1-  قضاوت اجتماعي و بازخوردها

2-  مقوله‌هاي اجتماعي و فرهنگي

3-  فرآيندهاي گروهي

4-  تأثير اجتماعي